فهرست:

فیبروز کیستیک یا Cystic Fibrosis (CF) چیست؟

فیبروز کیستیک یک بیماری ژنتیکی چندسیستمی است که عملکرد سلول‌های پوششی مجاری تنفسی، دستگاه گوارش، غدد عرق و برخی اندام‌های دیگر را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این بیماری در اثر تغییرات بیماری‌زا در ژن CFTR ایجاد می‌شود

در حالت طبیعی، پروتئین CFTR به تنظیم انتقال یون کلر و حرکت آب از غشای سلول‌ها کمک می‌کند. این فرایند برای حفظ رطوبت و ویژگی طبیعی ترشحات بدن اهمیت دارد. هنگامی که پروتئین CFTR به‌درستی ساخته نشود یا عملکرد طبیعی خود را از دست بدهد، تعادل انتقال یون‌ها و آب مختل می‌شود. در نتیجه، ترشحات برخی اندام‌ها غلیظ‌تر و چسبنده‌تر می‌شوند.

این تغییر به‌ویژه در مجاری تنفسی اهمیت دارد؛ زیرا تجمع ترشحات می‌تواند پاک‌سازی طبیعی راه‌های هوایی را مختل کند و زمینه را برای عفونت‌های مکرر و آسیب تدریجی ریه فراهم سازد. در لوزالمعده نیز انسداد مجاری ممکن است مانع رسیدن آنزیم‌های گوارشی به روده شود و در نتیجه، هضم و جذب مواد غذایی را مختل کند.

شدت بیماری در همه افراد یکسان نیست. برخی بیماران از دوران نوزادی علائم قابل‌توجهی دارند، در حالی که در برخی دیگر، بیماری دیرتر تشخیص داده می‌شود یا عمدتاً یک دستگاه بدن را درگیر می‌کند.

علت ژنتیکی فیبروز کیستیک چیست؟

عامل اصلی بیماری، وجود دو نسخه بیماری‌زای ژن CFTR است؛ یک نسخه که از پدر و نسخه دیگر که از مادر به ارث می‌رسد. ژن CFTR دستور ساخت پروتئینی را فراهم می‌کند که در تنظیم انتقال یون‌ها از غشای سلولی نقش دارد. تغییرات بیماری‌زا در این ژن ممکن است باعث شوند پروتئین اصلاً ساخته نشود، به‌درستی به محل فعالیت خود نرسد یا عملکرد مناسبی نداشته باشد.

بیماری فیبروز کیستیک چگونه به ارث می رسد؟

فیبروز کیستیک با الگوی اتوزومال مغلوب به ارث می‌رسد. در شایع‌ترین سناریو، هر دو والد ناقل یک واریانت بیماری‌زای مرتبط با فیبروز کیستیک هستند، اما خودشان بیماری را ندارند. در این شرایط، در هر بارداری احتمال‌های زیر وجود دارد:

• ۲۵ درصد: فرزند غیرمبتلا و غیرناقل
• ۲۵ درصد: فرزند مبتلا به بیماری فیبروز کیستیک
• ۵۰ درصد: فرزند ناقل یک واریانت بیماری‌زا

این احتمال‌ها برای هر بارداری مستقل هستند؛ بنابراین، تولد یک فرزند سالم یا مبتلا، احتمال ژنتیکی بارداری بعدی را تغییر نمی‌دهد.

نکته دیگر آن است که شدت بیماری در فرد مبتلا می‌تواند تحت تأثیر نوع واریانت‌های CFTR و عوامل ژنتیکی و محیطی دیگر متفاوت باشد. به همین دلیل، پیش‌بینی دقیق شدت بیماری صرفاً بر اساس نتیجه آزمایش ژنتیک همیشه امکان‌پذیر نیست.

علائم و نشانه‌های بیماری فیبروز کیستیک کدامند؟

علائم فیبروز کیستیک به سن شروع بیماری، نوع واریانت‌های ژنتیکی و میزان درگیری اندام‌ها بستگی دارد. تظاهرات بیماری ممکن است از دوران نوزادی آغاز شود یا در کودکی، نوجوانی و حتی بزرگسالی تشخیص داده شود.

• علائم تنفسی: درگیری دستگاه تنفسی از مهم‌ترین ویژگی‌های فیبروز کیستیک است و نقش عمده‌ای در عوارض طولانی‌مدت بیماری دارد. علائم شایع عبارت‌اند از:
  • سرفه مزمن، گاهی همراه با خلط غلیظ
  • عفونت‌های مکرر ریه و برونش‌ها
  • خس‌خس سینه یا تنگی نفس
  • سینوزیت مزمن و گاهی پولیپ بینی
  • برونشکتازی، یعنی گشادشدن غیرطبیعی و آسیب ساختاری برخی راه‌های هوایی
  • کاهش تدریجی عملکرد ریه در برخی بیماران

ترشحات غلیظ می‌توانند دفع میکروب‌ها از راه‌های هوایی را دشوار کنند. در نتیجه، چرخه‌ای از تجمع ترشحات، عفونت و التهاب شکل می‌گیرد که در صورت کنترل‌نشدن می‌تواند به آسیب پایدار ریه منجر شود.

• علائم گوارشی و اختلال در رشد: در بسیاری از بیماران، لوزالمعده به‌اندازه کافی آنزیم‌های گوارشی را به روده نمی‌رساند. این وضعیت که نارسایی برون‌ریز لوزالمعده نام دارد، باعث اختلال در هضم و جذب چربی‌ها و سایر مواد غذایی می‌شود. علائم احتمالی عبارت‌اند از:
  • مدفوع حجیم، چرب یا بدبو
  • اسهال یا مشکلات مزمن گوارشی
  • نفخ و درد شکم
  • افزایش وزن ناکافی یا اختلال رشد
  • کمبود ویتامین‌های محلول در چربی شامل A، D، E و K
  • یبوست شدید یا انسداد روده در برخی بیماران

البته همه مبتلایان دچار نارسایی لوزالمعده نمی‌شوند. برخی افراد، به‌ویژه مبتلایان به انواع خفیف‌تر اختلال عملکرد CFTR، ممکن است عملکرد برون‌ریز لوزالمعده نسبتاً حفظ‌شده‌ای داشته باشند.

• علائم فیبروز کیستیک در نوزادان: برخی نشانه‌های بیماری در روزها یا ماه‌های نخست زندگی ظاهر می‌شوند، از جمله:
  • دفع‌نشدن مکونیوم یا دفع دشوار آن پس از تولد
  • انسداد روده ناشی از مکونیوم غلیظ
  • افزایش وزن ناکافی با وجود تغذیه مناسب
  • یرقان طولانی‌مدت در برخی نوزادان
  • کم‌آبی بدن یا اختلالات الکترولیتی در شرایط خاص

انسداد روده ناشی از مکونیوم می‌تواند یکی از نخستین نشانه‌های فیبروز کیستیک باشد؛ با این حال، وجود این علامت به‌تنهایی تشخیص قطعی بیماری را ثابت نمی‌کند.

• درگیری سایر اندام‌ها: فیبروز کیستیک ممکن است علاوه بر ریه و دستگاه گوارش، بخش‌های دیگری از بدن را نیز درگیر کند:
  • کبد و مجاری صفراوی: اختلالات کبدی و صفراوی در بخشی از بیماران دیده می‌شود.
  • دستگاه غدد درون‌ریز: دیابت مرتبط با فیبروز کیستیک ممکن است در سنین بالاتر ایجاد شود.
  • غدد عرق: میزان کلر عرق افزایش می‌یابد و دفع نمک از بدن بیشتر می‌شود.
  • دستگاه تناسلی مردان: فقدان مادرزادی دوطرفه مجرای دفران در بسیاری از مردان مبتلا مشاهده می‌شود و می‌تواند باعث ناباروری انسدادی شود.
  • دستگاه تناسلی زنان: غلظت ترشحات دهانه رحم و سایر عوامل مرتبط با بیماری ممکن است باروری را کاهش دهند؛ با این حال، بارداری در بسیاری از زنان مبتلا امکان‌پذیر است.

شدت و ترکیب این علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است؛ بنابراین، نبود یک یا چند علامت معمول بیماری، فیبروز کیستیک را به‌طور کامل رد نمی‌کند.

بیماری فیبروز کیستیک چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص بیماری بر اساس ترکیبی از یافته‌های بالینی، آزمایش‌های عملکردی و بررسی ژنتیکی انجام می‌شود. هیچ علامت منفردی به‌تنهایی برای تأیید یا رد همه موارد کافی نیست.

• تست عرق (Sweat Chloride Test): تست کلر عرق یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های تشخیصی فیبروز کیستیک است. در این روش، میزان کلر موجود در عرق با استفاده از تکنیک استاندارد اندازه‌گیری می‌شود. تفسیر معمول نتایج در افراد مشکوک به بیماری به شرح زیر است:

نتیجه باید با توجه به سن، علائم، سابقه خانوادگی و سایر یافته‌ها تفسیر شود. در برخی شرایط، تکرار آزمایش یا بررسی‌های تکمیلی لازم است.

• آزمایش ژنتیک ژن CFTR: آزمایش ژنتیک با هدف شناسایی واریانت‌های بیماری‌زای ژن CFTR انجام می‌شود. این آزمایش می‌تواند در تشخیص بیماری، بررسی ناقل‌بودن والدین و سایر اعضای خانواده و تصمیم‌گیری‌های باروری کاربرد داشته باشد. روش‌های بررسی ژنتیکی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
  • بررسی جهش‌های شایع CFTR
  • توالی‌یابی کامل ژن CFTR (به‌ویژه در جمعیت‌های با طیف جهشی متنوع)
  • بررسی حذف/دوپلیکاسیون‌های بزرگ (مانند روش MLPA) در صورت لزوم
  • پنل ژنی یا Whole Exome Sequencing در موارد با تظاهر غیرمعمول

انتخاب روش به هدف آزمایش، سابقه خانوادگی، یافته‌های بالینی و نتایج قبلی بستگی دارد.

نکته مهم: منفی‌شدن آزمایش ژنتیک به معنای رد قطعی فیبروز کیستیک نیست. میزان اطمینان به نتیجه منفی به روش آزمایش، گستره واریانت‌های قابل‌شناسایی و محدودیت‌های فنی آن بستگی دارد. اگر شک بالینی همچنان بالا باشد، بررسی‌های تکمیلی باید انجام شوند.

• غربالگری نوزادان: در برنامه‌های غربالگری نوزادان، ممکن است میزان تریپسینوژن ایمنی‌واکنش‌پذیر (IRT) در نمونه خون بررسی شود و در صورت نیاز، آزمایش ژنتیک یا ارزیابی تکمیلی انجام گیرد. نتیجه غیرطبیعی غربالگری به معنای تشخیص قطعی نیست و باید با آزمایش‌های تأییدی، از جمله تست عرق و در صورت لزوم بررسی ژنتیکی، پیگیری شود. از سوی دیگر، نتیجه طبیعی غربالگری نیز در همه شرایط بیماری را به‌طور کامل رد نمی‌کند.

آیا سونوگرافی جنین می‌تواند فیبروز کیستیک را تشخیص دهد؟

سونوگرافی دوران بارداری ممکن است برخی یافته‌های مرتبط با فیبروز کیستیک، به‌ویژه روده اکوژن یا افزایش اکوژنیسیته روده جنین، را نشان دهد. گاهی انسداد روده یا اتساع روده نیز مشاهده می‌شود. با این حال، این یافته‌ها اختصاصی فیبروز کیستیک نیستند و می‌توانند در شرایط دیگری نیز دیده شوند. در صورت وجود چنین یافته‌هایی، ارزیابی بر اساس سن بارداری، سابقه خانوادگی، بررسی ناقلی والدین و مشاوره ژنتیک انجام می‌شود. سونوگرافی طبیعی نیز نمی‌تواند ابتلای جنین به فیبروز کیستیک را رد کند؛ زیرا بسیاری از جنین‌های مبتلا ممکن است یافته مشخصی در سونوگرافی نداشته باشند.

ارتباط بیماری فیبروز کیستیک با ناباروری مردان

فقدان دوطرفه مادرزادی وازدفران که با آزواسپرمی انسدادی همراه است، می‌تواند تنها تظاهر ژنتیکی جهش‌های CFTR باشد، حتی در مردانی که علائم ریوی یا گوارشی قابل‌توجه ندارند. به همین دلیل، در مردان با آزواسپرمی انسدادی یا CBAVD، بررسی ژن CFTR در مرد و همسر او پیش از اقدام به روش‌های کمک‌باروری (ICSI) ضروری است.

اهمیت مشاوره ژنتیک در بیماری فیبروز کیستیک

• تأیید تشخیص و تعیین جهش‌ها: برای انتخاب درمان مناسب (از جمله داروهای تعدیل‌کننده) و ارائه مشاوره دقیق
• غربالگری ناقلی: به‌ویژه برای زوج‌هایی با سابقه خانوادگی، ازدواج خویشاوندی، یا مردان با CBAVD و همسران آن‌ها
• تشخیص پیش از تولد یا PND: در بارداری‌های پرخطر از طریق CVS یا آمنیوسنتز پس از شناسایی جهش‌های والدین
• PGT-M: برای زوج‌های ناقل در چرخه IVF جهت انتخاب جنین‌های فاقد ابتلا
• بررسی سایر اعضای خانواده: شناسایی بستگان ناقل و ارائه مشاوره پیش از بارداری

در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید. یا لینک پایین این صفحه را دنبال کنید.

این متن برای نخستین بار در وب سایت کلینیک ژن منتشر شده است برای دسترسی به متن کامل با دنبال کردن لینک در عنوان مطلب به وب سایت کلینیک ژن مراجعه کنید.