فهرست:

مقدمه

آتاکسی‌های ارثی، گروهی از بیماری‌های پیش‌رونده و تحلیل‌برنده سیستم عصبی هستند که با اختلال در هماهنگی حرکات (ataxia)  به دلیل آسیب به ساختار مخچه مشخص می‌شوند. این بیماری‌ها تنوع ژنتیکی بسیار بالایی داشته و تاکنون بیش از صد جایگاه ژنی مختلف برای آنها شناسایی شده است.

این پنل معمولاً با استفاده از نمونه خون محیطی انجام می‌شود و بسته به طراحی پنل می‌تواند انواعی از واریانت‌های ژنتیکی مانند SNV، Indel و برخی CNVها را شناسایی کند.

این پنل برای چه کسانی مناسب است؟

• افرادی با علائم بالینی آتاکسی مخچه‌ای همراه با اختلالات حرکتی، عدم تعادل، دیس‌آرتری (اختلال تکلم) یا لرزش اندام ها یا ترمور.
• مواردی که تست‌های خط اول برای بررسی افزایش تکرارهای نوکلئوتیدی مانند SCA1, 2, 3, 6, 7, 17  نتیجه منفی داشته‌اند.
• بیمارانی که آتاکسی آن‌ها زمینه ارثی داشته اما تست‌های ژنتیکی مقدماتی منفی بوده است.
• موارد دارای سابقه فامیلی مثبت یا شروع علائم در سنین پایین (که شانس تشخیص قطعی را افزایش می‌دهد).

مزایای استفاده از پنل آتاکسی‌های ارثی

• دقت بالا در شناسایی تغییرات
• پوشش هم‌زمان تعداد زیادی ژن: امکان بررسی هم‌زمان ده‌ها تا بیش از صد ژن مرتبط با طیف آتاکسی‌های ارثی در یک آزمایش واحد، به‌جای انجام آزمایش‌های متعدد و پرهزینه تک‌ژنی
• کارایی بالا در بیماری‌های با همپوشانی بالینی: از آنجا که علائم بالینی بسیاری از آتاکسی‌های ارثی با هم همپوشانی دارند، پنل این امکان را می‌دهد که حتی بدون تشخیص بالینی قطعی اولیه، طیف وسیعی از تشخیص‌های افتراقی به‌طور هم‌زمان بررسی شود.
• بررسی همزمان ژن‌های هسته‌ای و میتوکندریایی: حدود ۱ از هر ۲۵ بیمار آتاکسی، جهش در ژن‌های میتوکندریایی دارند که این پنل قادر به شناسایی آن‌هاست.
• صرفه‌جویی در زمان و هزینه نسبت به توالی‌یابی تک‌تک ژن‌ها به‌صورت جداگانه
• کمک به تصمیم‌گیری‌های درمانی و مدیریتی: تعیین دقیق علت ژنتیکی می‌تواند به برنامه‌ریزی برای پایش عوارض احتمالی و انتخاب مسیر درمانی مناسب کمک کند
• اهمیت در مشاوره ژنتیک خانوادگی: تعیین جهش دقیق، امکان ارزیابی ریسک تکرار بیماری در بارداری‌های بعدی خانواده و در صورت لزوم، انجام تشخیص پیش از تولد (PND) یا غربالگری ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT)  را فراهم می‌کند.

محدودیت‌ها و نکات قابل توجه

• عدم شناسایی افزایش تکرارها: روش‌های رایج NGS با خوانش کوتاه، در شناسایی دقیق و اندازه‌گیری افزایش تکرارهای بزرگ نوکلئوتیدی (که شایع‌ترین علت آتاکسی‌های ارثی هستند) محدودیت دارند. بنابراین قبل از انجام این پنل، حتماً تست‌های افزایش تکرار برای شایع‌ترین انواع مانند SCA1, 2, 3, 6, 7, 17 و آتاکسی فریدریش انجام شده باشد، زیرا این نوع جهش‌ها با روش‌های معمول NGS به خوبی پوشش داده نمی‌شوند
• نیاز به تست تکمیلی: ممکن است مواردی با جهش در ژن‌هایی مانند GAA-FGF14 وجود داشته باشند که با NGS معمولی شناسایی نشده و نیاز به تست‌های تکمیلی مانند PCR داشته باشند.
• نتیجه منفی قطعی نیست: منفی بودن نتیجه تست، احتمال ابتلا به آتاکسی‌های ارثی را به‌کلی رد نمی‌کند. همچنان این احتمال وجود دارد که واریانت های غیر قابل شناسایی با تکنیک به کار رفته وجود داشته باشند.
• پوشش محدود به ژن‌های موجود در پنل: اگر علت بیماری در فرد، جهشی در ژنی باشد که در فهرست پنل قرار ندارد (به‌ویژه ژن‌های به‌تازگی کشف‌شده یا بسیار نادر)، آزمایش قادر به شناسایی آن نخواهد بود.
• احتمال یافتن واریانت‌های با اهمیت نامشخص (VUS): شناسایی تغییری در توالی DNA که در حال حاضر شواهد علمی کافی برای طبقه‌بندی قطعی آن به‌عنوان بیماری‌زا یا خوش‌خیم وجود ندارد. این یکی از رایج‌ترین چالش‌های تفسیر آزمایش‌های ژنتیکی گسترده است.
• عدم شناسایی همه جهش‌ها: این روش قادر به شناسایی برخی جهش‌های خاص مانند تغییرات در نواحی عمقی اینترون یا حذف‌های بزرگ ساختاری نیست.
• نیاز به تفسیر تخصصی: نتایج حتماً باید توسط متخصص ژنتیک بالینی و در کنار معاینات بالینی و تصویربرداری تفسیر شود و به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی نیست.

نتایج احتمالی

نتیجه پنل NGS می‌تواند به شکل‌های مختلف گزارش شود:

• نتیجه مثبت (تشخیصی): شناسایی واریانت بیماری‌زا (Pathogenic) یا احتمالاً بیماری‌زا (Likely Pathogenic) در یکی از ژن‌های پنل، به‌گونه‌ای که با الگوی توارث آن ژن و تصویر بالینی بیمار سازگار باشد. در این شرایط، بررسی اعضای خانواده، مشاوره ژنتیک و در صورت وجود برنامه بارداری، بررسی گزینه‌های تشخیصی مانند PND یا PGT-M قابل طرح است.
• شناسایی واریانت‌هایی با اهمیت بالینی نامشخص (VUS – Variant of Uncertain Significance): شناسایی تغییری در توالی DNA که در حال حاضر شواهد علمی کافی برای طبقه‌بندی قطعی آن به‌عنوان بیماری‌زا یا خوش‌خیم وجود ندارد. این یکی از رایج‌ترین چالش‌های تفسیر آزمایش‌های ژنتیکی گسترده بوده و برای تصمیم گیری، نیازمند بررسی بیشتر در خانواده شامل والدین و سایر افراد مبتلا و بعضا افراد سالم خانواده می باشد.
• نتیجه منفی: در نتیجه منفی، واریانت بیماری‌زای قابل شناسایی با روش مورد استفاده پیدا نشده است. با این حال، منفی بودن پنل به معنای رد قطعی علت ژنتیکی بیماری نیست و در صورت باقی ماندن شک بالینی، ممکن است آزمایش‌های تکمیلی توصیه شوند.

در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید.

این متن برای نخستین بار در وب سایت کلینیک ژن منتشر شده است برای دسترسی به متن کامل با دنبال کردن لینک در عنوان مطلب به وب سایت کلینیک ژن مراجعه کنید.