فهرست:
آتاکسی فردریش (Friedreich Ataxia) چیست؟
آتاکسی فردریش (Friedreich Ataxia) یک بیماری ژنتیکی پیشرونده است که عمدتاً سیستم عصبی، عضلات و قلب را درگیر می‌کند. این بیماری معمولاً در دوران کودکی یا نوجوانی آغاز می‌شود و مهم‌ترین تظاهر آن اختلال تدریجی در تعادل و هماهنگی حرکات است.
آتاکسی فردریش چگونه ایجاد می‌شود؟
علت بیماری، تغییرات بیماری‌زا در ژن FXN است. این ژن در ساخت پروتئینی به نام Frataxin نقش دارد. کاهش میزان این پروتئین باعث اختلال در عملکرد میتوکندری و متابولیسم آهن در سلول می‌شود و در نتیجه سلول‌های عصبی و برخی سلول‌های دیگر بدن به‌تدریج آسیب می‌بینند.
در بیشتر افراد مبتلا، بیماری به دلیل افزایش غیرطبیعی تعداد تکرارهای سه‌نوکلئوتیدی GAA در بخشی از ژن FXN ایجاد می‌شود. به این نوع تغییر ژنتیکی، GAA repeat expansion گفته می‌شود.
این ویژگی از نظر تشخیصی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تکرارهای بزرگ GAA ممکن است با روش‌های معمول توالی‌یابی نسل جدید (NGS) به‌درستی شناسایی نشوند و در صورت شک بالینی، آزمایش اختصاصی برای بررسی repeat expansion مورد نیاز باشد.
رابطه بین طول تکرار GAA و شدت بیماری
پژوهش‌ها نشان داده‌اند طول تکرار GAA، به‌ویژه در آلل کوتاه‌تر فرد (یعنی نسخه‌ای از ژن که تعداد تکرار کمتری دارد)، با شدت و سیر بالینی بیماری ارتباط دارد:
- بیمارانی با تکرار کوتاه‌تر (کمتر از ۵۰۰ تکرار) معمولاً سن شروع دیرتر، پیشرفت کندتر بیماری، و عدم وجود یا خفیف‌بودن کاردیومیوپاتی را تجربه می‌کنند
- بیمارانی با تکرار طولانی‌تر معمولاً سن شروع زودتر و بیماری شدیدتر، از جمله کاردیومیوپاتی شدیدتر، را نشان می‌دهند
با این حال، این ارتباط کامل نیست و عوامل ژنتیکی و محیطی دیگری نیز می‌توانند در تعیین دقیق شدت و سیر بیماری در هر فرد نقش داشته باشند؛ به همین دلیل، طول تکرار به‌تنهایی نمی‌تواند پیش‌بینی قطعی از روند بیماری در یک بیمار خاص ارائه دهد.
مهم‌ترین علائم آتاکسی فردریش چیست؟
علائم عصبی و حرکتی
- آتاکسی پیشرونده: اختلال در هماهنگی حرکات، که ابتدا معمولاً در راه‌رفتن و تعادل ظاهر می‌شود و به‌تدریج دست‌ها و گفتار را نیز درگیر می‌کند
- دیزآرتری (اختلال در تلفظ و گفتار)
- از بین رفتن رفلکس‌های تاندونی عمقی در پاها، در حالی که برخی بیماران هم‌زمان علائم افزایش تون عضلانی (اسپاستیسیتی) و پاسخ کف پایی غیرطبیعی (نشانه بابینسکی) را نیز نشان می‌دهند؛ این ترکیب متناقض از ویژگی‌های بالینی شاخص این بیماری است
- کاهش حس عمقی و حس ارتعاش، به دلیل درگیری مسیرهای حسی نخاع
- ضعف عضلانی پیشرونده، به‌ویژه در اندام تحتانی
- اسکولیوز (انحنای غیرطبیعی ستون فقرات)، که در اکثر بیماران در طول زمان بروز می‌کند
- ناهنجاری شکل پا (Pes Cavus یا کف پای گود)
علائم قلبی
یکی از مهم‌ترین و جدی‌ترین جنبه‌های این بیماری، درگیری قلب است. اکثر بیماران مبتلا به آتاکسی فردریش به نوعی کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک (ضخیم‌شدن غیرطبیعی عضله قلب) مبتلا می‌شوند که ممگن است با گذشت زمان به نارسایی قلبی و آریتمی‌های خطرناک منجر شود. ب پایش منظم آن از ارکان اصلی مراقبت بالینی در این بیماران است.
سایر علائم
- دیابت یا اختلال تحمل گلوکز، که در حدود یک‌سوم بیماران در طول زمان بروز می‌کند
- اختلالات بینایی، از جمله آتروفی عصب بینایی و در برخی بیماران، دژنراسیون شبکیه
- کاهش شنوایی
- اختلال در عملکرد مثانه
آتاکسی فردریش چگونه به ارث می‌رسد؟
این بیماری با الگوی اتوزومال مغلوب به ارث می‌رسد.
فرد مبتلا معمولاً دو نسخه معیوب از ژن FXN دارد؛ یک نسخه از پدر و یک نسخه از مادر.
والدین فرد مبتلا در اغلب موارد خودشان بیمار نیستند و به عنوان ناقل یک تغییر ژنتیکی در FXN محسوب می‌شوند.
اگر هر دو والد ناقل بیماری باشند، در هر بارداری:
- احتمال تولد فرزند مبتلا: ۲۵٪
- احتمال تولد فرزند ناقل: ۵۰٪
- احتمال تولد فرزندی که ناقل نباشد: ۲۵٪
این احتمال‌ها برای هر بارداری به‌صورت مستقل محاسبه می‌شوند.
آتاکسی فردریش چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص آتاکسی فردریش معمولاً بر پایه ترکیبی از موارد زیر انجام می‌شود:
- معاینه بالینی و عصبی دقیق برای شناسایی الگوی مشخصه بیماری (آتاکسی همراه با از بین رفتن رفلکس‌ها)
- بررسی سابقه خانوادگی، با توجه به الگوی توارث مغلوب که ممکن است سابقه خانوادگی آشکاری در نسل‌های قبلی نشان ندهد
- ارزیابی قلبی شامل اکوکاردیوگرافی و نوار قلب برای بررسی کاردیومیوپاتی، حتی در صورت عدم وجود علائم قلبی آشکار
- تصویربرداری MRI برای بررسی آتروفی نخاع و رد سایر علل آتاکسی
- آزمایش ژنتیک اختصاصی تکرار (Repeat-Primed PCR)، که امروزه روش اصلی و قطعی تشخیص است. از آنجا که علت اصلی بیماری گسترش تکرار GAA در ناحیه غیرکدکننده ژن است، این آزمایش باید به‌طور اختصاصی برای شمارش تکرار طراحی شود؛ روش‌های استاندارد توالی‌یابی نسل جدید (NGS) به‌تنهایی اغلب برای تشخیص دقیق طول این تکرارهای بسیار بلند کافی نیستند
- در صورت نتیجه منفی آزمایش تکرار GAA اما شک بالینی بالا، بررسی تکمیلی برای جهش‌های نقطه‌ای نادرتر در ژن FXN (برای شناسایی موارد هتروزیگوت مرکب) نیز ممکن است لازم باشد
آیا آتاکسی فردریش با آزمایش NGS تشخیص داده می‌شود؟
در بسیاری از موارد آتاکسی فردریش، علت بیماری یک GAA repeat expansion در ژن FXN است. این نوع تغییر ممکن است با روش‌های استاندارد NGS به‌طور قابل اعتماد شناسایی یا اندازه‌گیری نشود.
بنابراین، در صورت وجود تابلوی بالینی مناسب، انجام آزمایش اختصاصی repeat expansion در FXN اهمیت دارد.
در مواردی که نتیجه این آزمایش منفی باشد اما همچنان شک بالینی به یک آتاکسی ژنتیکی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است بررسی سایر ژن‌های مرتبط با آتاکسی را با استفاده از پنل NGS، WES یا روش‌های ژنتیکی مناسب دیگر توصیه کند.
مشاوره ژنتیک در آتاکسی فردریش
مشاوره ژنتیک بخش مهمی از مدیریت خانواده‌های مبتلا به آتاکسی فردریش است.
پس از تأیید تشخیص ژنتیکی، بررسی والدین و در صورت نیاز سایر اعضای خانواده می‌تواند به مشخص شدن وضعیت ناقل بودن و ارزیابی خطر ابتلای سایر افراد کمک کند.
همچنین در زوج‌هایی که سابقه فرزند مبتلا دارند یا هر دو ناقل بیماری هستند، می‌توان درباره گزینه‌های تشخیصی و تولیدمثلی از جمله تشخیص پیش از تولد (PND) و در شرایط مناسب تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT-M) مشاوره ارائه کرد.
چه زمانی انجام آزمایش ژنتیک برای آتاکسی فردریش توصیه می‌شود؟
بررسی ژنتیکی می‌تواند در فردی که دچار آتاکسی پیشرونده با شروع نسبتاً زودرس، اختلال تعادل، کاهش حس عمقی، ضعف عضلانی، کاهش رفلکس‌ها، دفورمیتی پا یا اسکولیوز است، به‌خصوص در صورت وجود یافته‌های قلبی یا سابقه خانوادگی مشابه، مطرح باشد.
انتخاب نوع آزمایش نیز باید بر اساس علائم بیمار و نظر متخصص انجام شود؛ زیرا آزمایش اختصاصی repeat expansion و پنل NGS کاربرد یکسانی ندارند و در برخی بیماران ممکن است انجام هر دو در مسیر تشخیصی ضرورت پیدا کند.
در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید. یا لینک پایین این صفحه را دنبال کنید.
آیا درباره «آتاکسی فردریش (Friedreich Ataxia)» راهنمایی بیشتری می‌خواهید؟
اگر این مطلب درباره وضعیت شما یا خانواده‌تان پرسشی ایجاد کرده است، می‌توانید اطلاعات بیشتری بخوانید، نیاز به مشاوره را ارزیابی کنید یا پیام خود را با تأیید شماره همراه ارسال نمایید.
