فهرست:
پاراپلژی اسپاستیک ارثی چیست؟
پاراپلژی اسپاستیک ارثی (که با نامهای «پاراپارزی اسپاستیک ارثی» یا Hereditary Spastic Paraplegia به اختصار HSP نیز شناخته میشود) نام گروه بزرگی از بیماریهای ژنتیکی نادر سیستم عصبی است که با ضعف و سفتی پیشرونده (اسپاستیسیتی) عضلات اندام تحتانی (پاها) مشخص میشود. علت اصلی این بیماری، تحلیل تدریجی و طولی (Length-Dependent) رشتههای عصبی بلندی است که در نخاع قرار دارند و مسیر اصلی هدایت فرمانهای حرکتی از مغز به عضلات پاها را تشکیل میدهند (مسیر کورتیکواسپاینال). از آنجا که بلندترین رشتههای عصبی بدن در همین مسیر قرار دارند، اغلب اولین و بارزترین علائم بیماری در پاها بروز میکند.
شیوع کلی HSP در جمعیتهای مختلف حدود ۱ تا ۱۰ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر تخمین زده میشود. این بیماری از نظر ژنتیکی و بالینی یکی از ناهمگنترین گروههای بیماریهای عصبی شناختهشده است؛ بهطوریکه تاکنون بیش از ۸۰ نوع ژنتیکی متفاوت برای آن شناسایی شده است. که هرکدام با کد اختصاصی SPG از SPG1 تا بیش از SPG80 شناخته میشوند.
طبقهبندی بالینی
از نظر بالینی، HSP به دو دسته اصلی تقسیم میشود:
فرم خالص یا بدون عارضه (Uncomplicated / Pure HSP)
در این فرم، علائم بیماری تقریباً بهطور کامل محدود به اندام تحتانی است. علائم بالینی شامل موارد زیر می باشد. این علائم با فرم پیچیده مشترک می باشد. با وجود آنکه این علائم میتوانند ناتوانکننده باشند، امید به زندگی در این فرم معمولاً طبیعی است.
- ضعف پیشرونده و تدریجی عضلات پا، که معمولاً از قسمتهای دورتر (مچ و ساق پا) آغاز میشود
- افزایش تون عضلانی و سفتی (اسپاستیسیتی) در پاها
- افزایش غیرطبیعی رفلکسهای تاندونی و گاهی کلونوس (لرزش غیرارادی مچ پا)
- اختلال در راهرفتن، با الگوی مشخص «راهرفتن قیچیمانند» (Scissoring Gait)
- اختلال عملکرد مثانه، از جمله فوریت یا بیاختیاری ادراری
- کاهش حس ارتعاش در پاها
فرم پیچیده یا عارضه دار (Complicated / Complex HSP)
در این فرم، علاوه بر علائم اصلی حرکتی که در فرم خالص دیده میشود، یافتههای عصبی یا غیرعصبی دیگری نیز وجود دارد، از جمله:
- ناتوانی ذهنی یا اختلالات شناختی
- اختلالات حرکتی خارجهرمی (مانند لرزش یا سفتی نوع پارکینسونی)
- اختلال عملکرد مخچهای (آتاکسی)
- نوروپاتی محیطی
- تحلیل عضلانی
- تشنج
- نازکشدن جسم پینهای مغز (Corpus Callosum) در تصویربرداری MRI
- در برخی موارد، درگیری غیرعصبی مانند آبمروارید، آتروفی عصب بینایی، کاهش شنوایی، یا ناهنجاریهای اسکلتی و پوستی
علت ژنتیکی و انواع توارث
پیچیدگی ژنتیکی HSP یکی از ویژگیهای شاخص این بیماری است. تاکنون جهش در بیش از ۸۰ ژن مختلف (که با علامت اختصاری SPG شمارهگذاری میشوند) بهعنوان علت این بیماری شناسایی شده و هر سه الگوی اصلی توارث ژنتیکی در آن دیده میشود:
- اتوزومال غالب: شایعترین الگوی توارث در بزرگسالان مبتلا به HSP است و معمولاً با فرم خالص و شروع دیرتر بیماری همراه است. شایعترین علت این گروه، جهش در ژن SPAST (که پروتئینی به نام اسپاستین را کد میکند) و مسئول نوعی از بیماری به نام SPG4 است؛ SPG4 بهتنهایی شایعترین علت شناختهشده HSP در جهان محسوب میشود.
- اتوزومال مغلوب: معمولاً با فرم پیچیدهتر و شروع زودتر بیماری (اغلب در کودکی) همراه است. یکی از شایعترین علل این گروه، جهش در ژن SPG11 است که علاوه بر علائم حرکتی، اغلب با نازکشدن جسم پینهای و اختلال شناختی همراه میشود.
- وابسته به کروموزوم X: کمتر شایع است و معمولاً پسران را درگیر میکند.
- در موارد بسیار نادرتر، الگوی توارث میتوکندریایی (مادری) نیز گزارش شده است.
روشهای تشخیص
تشخیص HSP معمولاً چالشبرانگیز است، زیرا این بیماری در مراحل اولیه میتواند با سایر بیماریهای عصبی مانند فلج مغزی (بهویژه در کودکان)، مولتیپل اسکلروزیس، یا سایر بیماریهای تحلیلبرنده عصبی-عضلانی اشتباه گرفته شود. فرآیند تشخیص معمولاً شامل موارد زیر است:
- معاینه دقیق عصبی برای بررسی الگوی ضعف و اسپاستیسیتی و رد سایر تشخیصهای افتراقی
- تصویربرداری MRI مغز و نخاع برای بررسی یافتههایی مانند نازکشدن جسم پینهای یا آتروفی نخاع، و همچنین رد سایر علل ساختاری علائم
- بررسی سابقه خانوادگی دقیق برای شناسایی الگوی احتمالی توارث
- آزمایش ژنتیک مولکولی، که امروزه اصلیترین روش تشخیص قطعی محسوب میشود. با توجه به تعداد بسیار زیاد ژنهای شناختهشده مسئول این بیماری، روشهای سنتی بررسی تکژنی عملاً کارایی لازم را ندارند و پنلهای ژنی مبتنی بر توالییابی نسل جدید (NGS)، که امکان بررسی همزمان دهها تا بیش از صد ژن مرتبط با HSP را فراهم میکنند، امروزه رویکرد استاندارد تشخیصی به شمار میروند (برای اطلاعات کامل درباره این روش تشخیصی، به مطلب اختصاصی «پنل NGS پاراپلژی اسپاستیک ارثی» مراجعه کنید)
- در صورت عدم شناسایی جهش با پنل هدفمند، بررسیهای گستردهتر مانند توالییابی کل اگزوم نیز ممکن است در نظر گرفته شود
- در برخی بیماران با تشخیص بالینی مشکوک اما فاقد جهش شناختهشده، بررسی تکرارهای سهنوکلئوتیدی مرتبط با آتاکسیهای اسپینوسربلار (که میتوانند تصویر بالینی مشابهی ایجاد کنند) نیز ممکن است لازم باشد
درمان و مدیریت بیماری
در حال حاضر درمانی که بتواند روند تحلیل عصبی زمینهای HSP را متوقف یا معکوس کند وجود ندارد، اما مدیریت جامع و چندتخصصی میتواند بهطور قابلتوجهی کیفیت زندگی و عملکرد بیماران را بهبود بخشد. رویکرد استاندارد مدیریت این بیماری معمولاً شامل موارد زیر است:
مدیریت اسپاستیسیتی
- داروهای شلکننده عضلانی (مانند باکلوفن یا تیزانیدین) برای کاهش سفتی عضلات
- تزریق موضعی بوتاکس در عضلات با اسپاستیسیتی متمرکز
- در موارد شدیدتر، استفاده از پمپ باکلوفن داخلنخاعی
فیزیوتراپی و کاردرمانی
برنامه منظم فیزیوتراپی برای حفظ دامنه حرکتی مفاصل، پیشگیری از انقباض عضلانی، تقویت عضلات، و بهبود الگوی راهرفتن از ارکان اصلی مدیریت این بیماری است. کاردرمانی نیز میتواند به حفظ استقلال بیمار در فعالیتهای روزمره کمک کند.
وسایل کمکی حرکتی
با پیشرفت بیماری، استفاده از اسپلینت مچ پا، عصا، واکر و در موارد شدیدتر، ویلچر ممکن است برای حفظ تحرک و ایمنی بیمار لازم شود.
مدیریت عملکرد مثانه
در صورت وجود اختلال عملکرد مثانه، ارجاع به متخصص اورولوژی برای ارزیابی و مدیریت مناسب (شامل داروهای کنترلکننده مثانه یا در موارد لازم، کاتتریزاسیون متناوب) توصیه میشود.
مراقبت چندتخصصی در فرم پیچیده
در بیماران با فرم پیچیده بیماری، همکاری تیمی گستردهتری شامل متخصص مغز و اعصاب، روانشناسی و آموزش ویژه (در صورت وجود اختلال شناختی)، چشمپزشکی، شنواییسنجی و سایر تخصصهای مرتبط با علائم همراه، ضروری است.
پژوهشهای نوین
با توجه به شناسایی روزافزون مکانیسمهای مولکولی مسئول انواع مختلف HSP، پژوهشهای فعالی در حوزههای درمانهای هدفمند مولکولی و ژندرمانی برای برخی زیرگروههای خاص این بیماری در حال انجام است، هرچند این رویکردها هنوز عمدتاً در مرحله تحقیقاتی قرار دارند.
پیشگیری و مشاوره ژنتیک
با توجه به تنوع بالای الگوهای توارث در HSP (اتوزومال غالب، مغلوب، وابسته به X)، تعیین دقیق نوع ژنتیکی بیماری از طریق آزمایش مولکولی، پیشنیاز اصلی ارائه مشاوره ژنتیک دقیق به خانواده است. تنها با شناسایی قطعی ژن و نوع توارث میتوان ریسک ابتلا در سایر اعضای خانواده و احتمال انتقال به نسل بعد را بهدرستی برآورد کرد. در خانوادههای دارای جهش شناختهشده، امکان بررسی وضعیت ژنتیکی سایر اعضا، و در صورت تمایل، تشخیص پیش از تولد یا غربالگری ژنتیکی پیش از لانهگزینی برای بارداریهای آینده وجود دارد.
در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید.
