فهرست:
بیماری کمخونی داسیشکل یا سیکلسل چیست؟
آنمی داسیشکل، که با نامهای «سیکل سل» یا «کمخونی داسیشکل» نیز شناخته میشود، یک بیماری ارثی خون است که در آن شکل طبیعی گلبولهای قرمز دچار تغییر میشود. گلبولهای قرمز طبیعی، شکلی گرد و منعطف دارند که به آنها اجازه میدهد بهراحتی از رگهای خونی باریک عبور کنند. اما در افراد مبتلا به این بیماری، نوع غیرطبیعی هموگلوبین به نام هموگلوبین اس (HbS) تولید میشود که در شرایط کمبود اکسیژن به یکدیگر میچسبند و رشتههای سفت و بلندی تشکیل میدهند؛ همین امر باعث میشود گلبول قرمز بهجای شکل گرد طبیعی، شکلی سفت، چسبناک و شبیه داس یا هلال ماه پیدا کند.
- این گلبولهای قرمز داسیشکل بهراحتی میتوانند در رگهای خونی کوچک گیر کنند و جریان خون را مسدود کنند؛ پدیدهای که «بحران انسدادی عروقی» نامیده میشود و مسئول بسیاری از علائم دردناک این بیماری است.
- همچنین، این گلبولهای قرمز عمر بسیار کوتاهتری نسبت به گلبولهای قرمز طبیعی دارند و زودتر تخریب میشوند، که منجر به کمخونی مزمن (کاهش تعداد گلبول قرمز سالم) میشود.
سیکل سل یکی از شایعترین بیماریهای ژنتیکی تکژنی در جهان است. این بیماری در جمعیتهایی با ریشه آفریقایی، مدیترانهای، خاورمیانهای و بخشهایی از هند شیوع بیشتری دارد؛ الگویی که با شیوع تاریخی مالاریا در این مناطق مرتبط است، زیرا داشتن یک نسخه از جهش میتواند تا حدی در برابر مالاریا محافظت ایجاد کند.
علت ژنتیکی سیکلسل
سیکل سل در اثر یک جهش نقطهای مشخص در ژن HBB روی کروموزوم ۱۱ ایجاد میشود؛ این ژن مسئول تولید زنجیره بتای هموگلوبین است. شایعترین تغییر مرتبط با HbS، یک واریانت نقطهای در ژن HBB است که باعث جایگزینی اسیدآمینه گلوتامیک اسید با والین در موقعیت ششم زنجیره بتا میشود: p.Glu6Val (E6V)
نکته مهم این است که همه افراد دارای واریانت HbS الزاماً مبتلا به بیماری سیکلسل نیستند؛ ترکیب ژنتیکی فرد و وجود سایر واریانتهای هموگلوبین در تعیین وضعیت بالینی اهمیت دارد.
سیکلسل چگونه به ارث میرسد؟
بیماریهای مرتبط با HbS معمولاً با الگوی اتوزومال مغلوب منتقل میشوند.
برای مثال، اگر هر دو والد دارای صفت داسیشکل باشند در هر بارداری بهطور کلی احتمالات زیر وحود دارد:
- ۲۵٪ احتمال فرزند کاملا سالم HbAA و عدم دریافت HbS
- ۵۰٪ احتمال فرزند ناقل HbAS
- ۲۵٪ احتمال مبتلا به به بیماری سیکلسل HbSS
این احتمالها در هر بارداری مستقل هستند و تولد یک فرزند سالم یا مبتلا، احتمال بارداری بعدی را تغییر نمیدهد.
انواع بیماری سیکلسل
- هموگلوبین SS (سیکل سل آنمی، شدیدترین و شایعترین شکل): فرد از هر دو والد نسخه جهشیافته HbS را به ارث میبرد. HbS/HbS. این وضعیت یکی از شایعترین و معمولاً شدیدترین فرمهای بیماری سیکلسل است.
- هموگلوبین SC: فرد یک نسخه HbS را از یک والد و یک نسخه از نوع دیگری از هموگلوبین غیرطبیعی به نام هموگلوبین C را از والد دیگر به ارث میبرد. HbS/HbC
. این ترکیب معمولاً کمخونی خفیفتر و بحرانهای دردناک کمتری نسبت به نوع SS ایجاد میکند، هرچند خطر برخی عوارض چشمی و استخوانی در آن همچنان قابلتوجه است. - هموگلوبین Sβ: فرد یک نسخه HbS را از یک والد و یک نسخه از واریانت تالاسمی بتا را از والد دیگر به ارث میبرد. شدت بیماری به نوع بتا تالاسمی بستگی دارد:
- هموگلوبین Sβ⁰ تالاسمی: ترکیب یک نسخه HbS با یک نسخه از جهش تالاسمی بتا-صفر؛ از نظر شدت بالینی شبیه به نوع SS است.
- هموگلوبین Sβ⁺ تالاسمی: ترکیب HbS با جهش تالاسمی بتا-پلاس؛ شدت آن معمولاً خفیفتر از نوع SS است و به مقدار هموگلوبین طبیعی باقیمانده بستگی دارد.
حالت ناقلی سیکل سل یا صفت داسیشکل (Sickle Cell Trait) چیست؟
افرادی که تنها یک نسخه از جهش HbS و یک آلل طبیعی HbA را دارند (هتروزیگوت)، «ناقل» یا دارای صفت سیکل سل محسوب میشوند. این افراد معمولاً بدون علامت بالینی هستند و زندگی طبیعی دارند، اگرچه در شرایط نادر و استثنایی (مانند کماکسیژنی شدید، فعالیت بدنی فوقسنگین در ارتفاعات بالا، یا بیهوشی) ممکن است دچار برخی عوارض خفیف شوند. نکته مهم برای ناقلین، آگاهی از وضعیت خود برای مشاوره ژنتیک پیش از بارداری است.
ا این حال، ناقل بودن از نظر ژنتیکی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا فرد میتواند واریانت HbS را به فرزند خود منتقل کند.
| ویژگی | صفت داسیشکل | بیماری سیکلسل |
|---|---|---|
| ژنوتیپ شایع | HbAS | HbSS یا سایر ژنوتیپهای بیماریزا |
| وضعیت | ناقل | مبتلا |
| علائم معمول | اغلب بدون علامت | کمخونی و بحرانهای درد و سایر عوارض |
| انتقال به فرزند | بله | بله |
| نیاز به مشاوره ژنتیک | بله، بهویژه پیش از بارداری | بله |
تفاوت سیکلسل و تالاسمی بتا
هر دو بیماری به ژن HBB مرتبط هستند، اما مکانیسم آنها متفاوت است.
- در سیکلسل، یک نوع غیرطبیعی هموگلوبین، بهویژه HbS، تولید میشود که میتواند باعث داسیشدن گلبول قرمز شود.
- در بتا تالاسمی، مشکل اصلی کاهش یا توقف تولید زنجیره بتای هموگلوبین است.
همچنین ترکیب ژنتیکی HbS با بتا تالاسمی میتواند خود باعث ایجاد یکی از انواع بیماری سیکلسل شود.
علائم بیماری سیکلسل
علائم سیکل سل معمولاً از ۵ تا ۶ ماهگی، پس از افت طبیعی هموگلوبین جنینی، آغاز میشود و میتواند شامل موارد زیر باشد:
کمخونی مزمن:
تخریب زودرس گلبولهای قرمز باعث کمخونی مزمن میشود که با رنگپریدگی، خستگی، ضعف و در کودکان، کندی رشد همراه است.
بحرانهای دردناک انسدادی عروقی
دردهای شدید و ناگهانی که در اثر انسداد جریان خون توسط گلبولهای داسیشکل در رگهای کوچک ایجاد میشود، از شایعترین و آزاردهندهترین علائم بیماری است. این دردها میتوانند در هر قسمتی از بدن از جمله قفسه سینه، شکم، مفاصل و استخوانها بروز کنند و میتوانند با عواملی مانند سرما، کمآبی بدن، استرس، عفونت یا کمبود اکسیژن تشدید شوند.
سندرم دست-پا (Dactylitis)
در نوزادان و کودکان خردسال، انسداد عروق کوچک دست و پا میتواند باعث تورم دردناک انگشتان دست و پا شود؛ این علامت اغلب اولین نشانه بالینی بیماری در نوزادان است.
سندرم حاد قفسه سینه (Acute Chest Syndrome)
یکی از جدیترین عوارض بیماری است که با درد قفسه سینه، تب، سرفه و مشکل تنفسی همراه است و میتواند تهدیدکننده حیات باشد؛ این سندرم نیازمند مراقبت فوری پزشکی است.
افزایش خطر عفونت
تخریب تدریجی طحال در اثر انسداد مکرر عروق آن (که به آن «آسپلنی عملکردی» گفته میشود) باعث افزایش قابلتوجه خطر عفونتهای شدید، بهویژه در کودکان خردسال، میشود.
سایر عوارض
- سکته مغزی، که حتی در کودکان مبتلا نیز میتواند رخ دهد
- آسیب پیشرونده به اندامهای مختلف از جمله کلیه، ریه و قلب
- زخمهای مزمن و دردناک پا
- اختلال نعوظ طولانی و دردناک (پریاپیسم) در مردان
- مشکلات چشمی (رتینوپاتی)، بهویژه در نوع SC
- نکروز عروقی استخوان (آسیب به سر استخوانها، بهویژه لگن)
- سنگ کیسه صفرا ناشی از تخریب مزمن گلبولهای قرمز
- تأخیر در رشد و بلوغ در کودکان و نوجوانان
تشخیص سیکلسل
- الکتروفورز هموگلوبین یا HPLC برای شناسایی و تعیین نسبت انواع مختلف هموگلوبین (شامل HbS، HbC و هموگلوبین طبیعی)
- آزمایش ژنتیک مولکولی برای شناسایی دقیق جهشهای HBB در فرد مبتلا و تعیین وضعیت ناقلی در سایر اعضای خانواده؛ این آزمایش همچنین امکان تشخیص پیش از تولد (PND) و غربالگری ژنتیکی پیش از لانهگزینی (PGT) را در خانوادههای در معرض خطر فراهم میکند
درمان بیماری سیکلسل
مراقبتهای پیشگیرانه
- آنتیبیوتیک پیشگیرانه (معمولاً پنیسیلین) از دوران نوزادی برای کاهش خطر عفونتهای شدید ناشی از کاهش عملکرد طحال
- واکسیناسیون کامل و بهموقع، بهویژه علیه باکتریهای عامل عفونتهای شدید مانند پنوموکوک
- آموزش خانواده درباره علائم هشداردهنده که نیازمند مراجعه فوری پزشکی هستند (مانند تب بالا، درد شدید ناگهانی یا مشکل تنفسی)
مدیریت بحرانهای دردناک
- کنترل درد حین بحرانهای انسدادی عروقی: معمولاً شامل مسکنهای مناسب، هیدراتاسیون کافی (مایعرسانی)، گرم نگهداشتن بدن، و در موارد شدیدتر، مراقبت بیمارستانی است.
- Hydroxyurea: هیدروکسیاوره یکی از درمانهای مهم برای برخی بیماران است و میتواند با افزایش HbF و کاهش برخی عوارض بیماری، از جمله بحرانهای دردناک، کمککننده باشد.
- انتقال خون: در برخی شرایط، از جمله بعضی عوارض شدید یا برای پیشگیری از عوارض خاص، ممکن است انتقال خون مورد نیاز باشد.
- درمانهای جدید: در سالهای اخیر درمانهای هدفمندتر و همچنین رویکردهای سلولی و ژنی برای برخی بیماران توسعه یافتهاند. انتخاب این درمانها به نوع بیماری و شرایط فرد بستگی دارد.
- پیوند سلولهای بنیادی: Hematopoietic Stem Cell Transplantation (HSCT) میتواند در برخی بیماران واجد شرایط، یک درمان بالقوه برای بیماری سیکلسل باشد؛ اما انتخاب بیمار و ارزیابی خطر و فایده آن نیازمند بررسی تخصصی است.
تشخیص پیش از تولد (PND) و تست ژنتیکی پیش از لانهگزینی (PGT)
اگر زوج در معرض خطر تولد فرزند مبتلا باشند و واریانتهای خانوادگی مشخص شده باشند، تشخیص پیش از تولد (PND) و تست ژنتیکی پیش از لانهگزینی (PGT) میتواند گزینههای قابل بررسی باشد.
تفسیر نتیجه باید بر اساس ژنوتیپ والدین و واریانتهای دقیق موجود در خانواده انجام شود.
خدمات مشاوره و آزمایش ژنتیک سیکلسل در کلینیک ژن
در کلینیک ژن، افراد و خانوادههای دارای سابقه سیکلسل، صفت داسیشکل یا سایر اختلالات هموگلوبین، بر اساس سابقه خانوادگی، آزمایشهای خونی و بررسی هموگلوبین ارزیابی میشوند.
در صورت نیاز، بررسی ژنتیکی HBB برای تعیین دقیق واریانتهای موجود انجام میشود. در زوجهایی که احتمال تولد فرزند مبتلا وجود دارد، پس از تعیین وضعیت ژنتیکی هر دو نفر، خطر بارداری ارزیابی شده و گزینههایی مانند PND و PGT-M نیز قابل بررسی است.
در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید.
