فهرست:
رتینوبلاستوما (Retinoblastoma) چیست؟
رتینوبلاستوما (Retinoblastoma) نوعی تومور بدخیم چشم است که از سلول‌های در حال رشد شبکیه منشا می گیرد و تقریباً همیشه در دوران کودکی بروز می‌کند. بیشتر موارد بیماری پیش از پنج‌سالگی تشخیص داده می‌شوند.
رتینوبلاستوما ممکن است تنها یک چشم یا هر دو چشم را درگیر کند و در یک چشم نیز ممکن است یک یا چند کانون توموری وجود داشته باشد. علاوه بر اهمیت درمان سریع بیماری، شناسایی موارد ارثی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در این افراد خطر ایجاد رتینوبلاستوما در چشم مقابل و همچنین برخی تومورهای دیگر در طول زندگی افزایش می‌یابد.
رتینوبلاستوما چگونه ایجاد می‌شود؟
رتینوبلاستوما یک بیماری ژنتیکی است و در ایجاد تقریباً تمام موارد، غیرفعال شدن هر دو نسخه از ژن RB1 در سلول‌های شبکیه نقش دارد. ژن RB1 یک ژن سرکوبگر تومور (Tumor Suppressor Gene) است و پروتئین حاصل از آن در کنترل تکثیر سلولی نقش دارد. وقتی هر دو نسخه این ژن در یک سلول شبکیه عملکرد خود را از دست بدهند، کنترل طبیعی تقسیم سلولی مختل شده و زمینه برای ایجاد تومور فراهم می‌شود. از نظر ژنتیکی، رتینوبلاستوما به دو گروه اصلی تقسیم می‌شود:
- رتینوبلاستوما ارثی (Heritable Retinoblastoma)
- رتینوبلاستوما غیرارثی یا اسپورادیک (Non-heritable Retinoblastoma)
تفاوت این دو گروه برای ارزیابی خطر بیمار و اعضای خانواده بسیار مهم است.
رتینوبلاستوما ارثی چیست؟
در رتینوبلاستوما ارثی، یک تغییر (جهش) بیماری‌زا در ژن RB1 در سلول‌های زایشی یا به عبارت دیگر در DNA ژرم‌لاین فرد وجود دارد. این تغییر ممکن است از یکی از والدین به ارث رسیده باشد یا به صورت جهش جدید یا de novo در فرد ایجاد شده باشد. بنابراین، وجود رتینوبلاستوما در یک کودک لزوماً به معنای وجود سابقه خانوادگی نیست. بسیاری از کودکان مبتلا به نوع ارثی، اولین فرد مبتلا در خانواده هستند. وجود هر یک از موارد زیر احتمال نوع ارثی بیماری را مطرح می‌کند:
- درگیری هر دو چشم
- وجود چند کانون توموری
- سابقه خانوادگی رتینوبلاستوما
- وجود رتینوما (Retinoma)
- شناسایی یک واریانت بیماری‌زای ژرم‌لاین در RB1
رتینوبلاستوما غیرارثی چیست؟
در نوع غیرارثی، تغییرات ایجادکننده تومور فقط در سلول‌های توموری چشم در فرد مبتلا ایجاد شده‌اند و در DNA ژرم‌لاین فرد وجود ندارند. این نوع بیماری معمولاً به صورت یک‌طرفه و تک‌کانونی بروز می‌کند و خطر انتقال آن به فرزندان مشابه رتینوبلاستوما ارثی نیست. با این حال، ظاهر بالینی به‌تنهایی همیشه برای تعیین ارثی یا غیرارثی بودن بیماری کافی نیست و در بسیاری از موارد، آزمایش ژنتیکی RB1 برای ارزیابی دقیق‌تر خطر ارثی بودن بیماری اهمیت دارد.
علائم رتینوبلاستوما چیست؟
علائم بیماری ممکن است بسته به اندازه و محل تومور متفاوت باشند. مهم‌ترین نشانه‌هایی که باید مورد توجه قرار گیرند عبارت‌اند از:
- سفید شدن مردمک چشم: یکی از شناخته‌شده‌ترین علائم رتینوبلاستوما لکوکوریا (Leukocoria) یا مشاهده انعکاس سفید در مردمک است. والدین ممکن است این حالت را به صورت یک نقطه یا درخشش سفید در مردمک کودک، به‌خصوص در عکس‌هایی که با فلش گرفته شده‌اند، مشاهده کنند. لکوکوریا از مهم‌ترین علائم هشداردهنده رتینوبلاستوما محسوب می‌شود.
- انحراف چشم یا استرابیسم (Strabismus) یا انحراف چشم یکی دیگر از تظاهرات مهم بیماری است و ممکن است همراه با لکوکوریا یا حتی پیش از مشاهده آن ایجاد شود.
- کاهش بینایی: اگر تومور در قسمتی از شبکیه قرار داشته باشد که در بینایی نقش مهمی دارد، ممکن است کاهش دید ایجاد شود.
- تغییر ظاهر چشم: در برخی موارد ممکن است تغییراتی در ظاهر چشم ایجاد شود. علائم دیگری مانند قرمزی، درد یا تورم نیز ممکن است در مراحل خاص بیماری مشاهده شوند، اگرچه تظاهرات اولیه شایع‌تر همان لکوکوریا و استرابیسم هستند.
رتینوبلاستوما چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص بیماری معمولاً با معاینه تخصصی چشم انجام می‌شود. بررسی شبکیه با گشاد کردن مردمک و در کودکان کم‌سن، در صورت نیاز، معاینه تحت بیهوشی انجام می‌شود.
روش‌های تصویربرداری نیز برای تعیین اندازه، محل و میزان گسترش تومور مورد استفاده قرار می‌گیرند.
آزمایش ژنتیکی رتینوبلاستوما
یکی از مهم‌ترین بخش‌های ارزیابی بیمار، مشخص کردن این موضوع است که آیا بیماری با یک واریانت ژرم‌لاین در RB1 مرتبط است یا خیر. آزمایش ژنتیکی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- توالی‌یابی ژن RB1
- بررسی حذف‌ها و دوپلیکاسیون‌های ژن RB1
- در شرایط خاص، بررسی‌های تکمیلی مانند Chromosomal Microarray
- در برخی بیماران، بررسی مولکولی نمونه تومور و مقایسه آن با DNA خون
چرا آزمایش ژنتیک رتینوبلاستوما اهمیت دارد؟
آزمایش ژنتیک فقط برای تأیید علت بیماری انجام نمی‌شود. مشخص شدن وضعیت RB1 می‌تواند در چند زمینه اهمیت داشته باشد:
- ارزیابی خطر در چشم مقابل: در صورت وجود واریانت ژرم‌لاین RB1، خطر ایجاد تومور در هر دو چشم افزایش می‌یابد و بیمار نیازمند برنامه دقیق‌تری برای پایش چشمی است.
- بررسی اعضای خانواده: اگر یک واریانت بیماری‌زای RB1 در فرد مبتلا شناسایی شود، اعضای خانواده در معرض خطر می‌توانند برای همان واریانت به صورت هدفمند بررسی شوند. این موضوع به‌ویژه در کودکان خانواده اهمیت دارد؛ زیرا شناسایی افراد حامل و شروع پایش چشمی مناسب می‌تواند به تشخیص زودتر بیماری کمک کند.
- ارزیابی خطر تومورهای دیگر: افراد دارای واریانت ژرم‌لاین RB1 علاوه بر رتینوبلاستوما، در طول زندگی در معرض افزایش خطر برخی بدخیمی‌های دیگر نیز قرار دارند. بنابراین شناسایی نوع ارثی بیماری می‌تواند بر برنامه مراقبت طولانی‌مدت فرد تأثیر بگذارد.
رتینوبلاستوما چگونه به ارث می‌رسد؟
رتینوبلاستومای ارثی با الگوی اتوزومال غالب منتقل می‌شود. اگر فردی دارای یک واریانت بیماری‌زای ژرم‌لاین در RB1 باشد، در هر بارداری احتمال انتقال این واریانت به فرزند ۵۰ درصد است. با این حال، بسیاری از موارد ارثی ناشی از واریانت‌های de novo هستند؛ بنابراین ممکن است والدین فرد مبتلا فاقد بیماری آشکار باشند.
در برخی شرایط نیز موزائیسم ژنتیکی والدین می‌تواند باعث شود یک واریانت بیماری‌زا در فرد مبتلا وجود داشته باشد، در حالی که در آزمایش معمول خون والدین شناسایی نشود.
مشاوره ژنتیک در رتینوبلاستوما
مشاوره ژنتیک بخش مهمی از مدیریت خانواده‌های دارای فرزند مبتلا به رتینوبلاستوما است.
پس از تأیید تشخیص بالینی و ژنتیکی، بررسی والدین و در صورت نیاز سایر اعضای خانواده می‌تواند به مشخص شدن وضعیت ناقل بودن و ارزیابی خطر ابتلای سایر افراد کمک کند.
همچنین در زوج‌هایی که سابقه فرزند مبتلا دارند ، می‌توان درباره گزینه‌های تشخیصی و تولیدمثلی از جمله تشخیص پیش از تولد (PND) مشاوره ارائه کرد.
در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید. یا لینک پایین این صفحه را دنبال کنید.
آیا درباره «رتینوبلاستوما (Retinoblastoma)» راهنمایی بیشتری می‌خواهید؟
اگر این مطلب درباره وضعیت شما یا خانواده‌تان پرسشی ایجاد کرده است، می‌توانید اطلاعات بیشتری بخوانید، نیاز به مشاوره را ارزیابی کنید یا پیام خود را با تأیید شماره همراه ارسال نمایید.
