فهرست:
مقدمه
هر ساله هزاران کودک در سراسر جهان با بیماریهای ژنتیکی ارثی متولد میشوند. بسیاری از این بیماریها درمان قطعی ندارند و میتوانند کیفیت زندگی کودک و خانواده را به شدت تحت تأثیر قرار دهند. در گذشته، زوجهایی که در معرض خطر انتقال یک بیماری ژنتیکی بودند، تنها دو گزینه پیش رو داشتند: پذیرش خطر تولد فرزند مبتلا یا انجام آزمایشهای تشخیصی در دوران بارداری (PND) و تصمیمگیری بر اساس نتیجه آن.
امروزه، پیشرفتهای ژنتیک مولکولی و فناوریهای کمکباروری، امکان شناسایی بسیاری از بیماریهای ژنتیکی را پیش از آغاز بارداری فراهم کردهاند. PGT-M (Preimplantation Genetic Testing for Monogenic/ Molecular Disorders) روشی است که به پزشکان اجازه میدهد جنینهای حاصل از IVF را از نظر یک بیماری ژنتیکی مشخص بررسی کرده و تنها جنینهایی را که فاقد بیماری مورد نظر هستند برای انتقال انتخاب کنند.
به این ترتیب، PGT-M میتواند خطر انتقال بسیاری از بیماریهای ارثی را به نسل بعد به میزان قابل توجهی کاهش دهد و به زوجهای در معرض خطر، فرصت بیشتری برای داشتن فرزندی سالم بدهد.
PGT-M چیست؟
PGT-M مخفف Preimplantation Genetic Testing for Monogenic/ Molecular Disorders است و به معنای آزمایش ژنتیکی پیش از لانهگزینی برای بیماریهای تکژنی یا مولکولی است.
در این روش، پس از لقاح آزمایشگاهی (IVF) و تشکیل جنین، چند سلول از جنین در مرحله بلاستوسیست نمونهبرداری میشود و DNA این سلولها برای بررسی جهش ژنتیکی مشخصی که در خانواده شناخته شده است مورد آزمایش قرار میگیرد.
هدف اصلی PGT-M، انتخاب جنینهایی است که به بیماری ژنتیکی مورد نظر مبتلا نیستند تا احتمال تولد کودک مبتلا به آن بیماری به حداقل برسد.
بیماری تکژنی چیست؟
بدن انسان از حدود ۲۰ هزار ژن تشکیل شده است. هر ژن دستور ساخت یک یا چند پروتئین را در اختیار سلولها قرار میدهد.
اگر در یک ژن، تغییر یا جهش (Mutation) ایجاد شود، عملکرد طبیعی آن ژن مختل میشود و ممکن است یک بیماری ژنتیکی ایجاد شود. به این بیماریها، بیماریهای تکژنی (Monogenic Disorders) گفته میشود؛ زیرا علت آنها تغییر در یک ژن مشخص است.
بیش از 5 هزار بیماری تکژنی تاکنون شناسایی شدهاند که بسیاری از آنها میتوانند با PGT-M قابل بررسی باشند، البته به شرط آنکه جهش بیماریزا در خانواده مشخص شده باشد.
PGT-M برای چه بیماریهایی قابل استفاده است؟
PGT-M برای بسیاری از بیماریهای ارثی قابل طراحی است، به شرط آنکه جهش مسئول بیماری در خانواده شناسایی شده باشد. از سوی دیگر باید توجه داشت که شناسایی جهش مسوول بیماری شرط لازم برای فراهم شدن امکان انجام PGT-M می باشد، اما در بسیاری از موارد ممکن است علی رغم مشخص بودن جهش، بنا به دلایل مختلف تکنیکی امکان ارائه این خدمت وجود نداشته نباشد. لذا انجام مشاوره ژنتیک دقیق قبل از هر گونه اقدامی جهت انجام این تست، برای بررسی و آگاهی از جوانب مختلف تکنیکی و توانایی ها و محدودیت های آن ضروری می باشد.
چه افرادی کاندید انجام PGT-M هستند؟
PGT-M معمولاً برای زوجهایی توصیه میشود که در معرض خطر انتقال یک بیماری ژنتیکی شناختهشده به فرزندان خود هستند، از جمله:
- زوجهایی که هر دو ناقل یک بیماری اتوزوم مغلوب هستند.
- زوجهایی که سابقه تولد فرزند مبتلا به بیماری ژنتیکی دارند.
- زوجهایی که در بارداریهای قبلی جنین مبتلا داشتهاند.
- زوجهایی که در آزمایشهای ژنتیکی پیش از بارداری، ناقل بودن آنها مشخص شده است.
- خانوادههایی که جهش بیماریزا در آنها شناسایی شده و تمایل دارند خطر انتقال آن را به نسل بعد کاهش دهند.
آیا قبل از PGT-M باید جهش ژنتیکی مشخص باشد؟
بله.
یکی از مهمترین تفاوتهای PGT-M با PGT-A این است که در PGT-M باید هدف آزمایش از قبل مشخص باشد. به عبارت دیگر، آزمایشگاه باید بداند دقیقاً کدام ژن و کدام جهش بیماریزا قرار است بررسی شود.
به همین دلیل، پیش از شروع درمان معمولاً اقدامات زیر انجام میشود:
- بررسی پرونده پزشکی خانواده
- مشاوره ژنتیک
- انجام آزمایش ژنتیکی برای شناسایی جهش بیماریزا
- طراحی اختصاصی آزمون (Test Development) برای همان خانواده
این مرحله ممکن است چند هفته تا چند ماه زمان ببرد و یکی از ویژگیهای مهم PGT-M نسبت به سایر انواع PGT است.
آیا PGT-M فقط برای بیماریهای شدید انجام میشود؟
در بیشتر موارد، PGT-M برای بیماریهایی به کار میرود که باعث ناتوانی شدید، کاهش امید به زندگی یا نیاز به درمانهای طولانیمدت میشوند. با این حال، دامنه بیماریهای قابل بررسی به قوانین کشور، سیاستهای مرکز درمانی، نوع بیماری و نظر تیم ژنتیک بستگی دارد.
مراحل تکنیکی PGT-M کدامند؟
برخلاف PGT-A و PGT-SR که معمولاً از یک پروتکل نسبتاً ثابت و استاندارد استفاده میکنند، PGT-M یک آزمایش کاملاً اختصاصی (Personalized Test) است. از آنجا که هر خانواده ممکن است جهش ژنتیکی متفاوتی داشته باشد، پیش از شروع درمان IVF باید آزمایش ویژه همان خانواده طراحی و اعتبارسنجی شود. به همین دلیل، فرآیند PGT-M معمولاً در دو مرحله مجزا انجام میشود: مرحله پیشآمادهسازی (Pre-PGT یا Preclinical Work-up) و مرحله بالینی (Clinical PGT Cycle). به طور کلی مراحل PGT-M شامل این موارد می باشد:
- مشاوره ژنتیک: ابتدا پزشک مشاور ژنتیک، شجرهنامه خانوادگی، نوع بیماری و الگوی وراثت را بررسی میکند. همچنین گزارش آزمایش مولکولی فرد مبتلا یا والدین ارزیابی میشود تا جهش بیماریزا بهطور دقیق مشخص شود.با توجه به جوانب مختلف و پیچیدگی های این تکنیک، قبل از هر اقدامی خانواده باید با شرکت در یک جلسه مشاوره ژنتیک از مزایا، محدودیت ها، نتایج احتمالی، مدت زمان انجام انجام تست، میزان دقت و ضرورت انجام تست های تشخیص پیش از تولد جهت تایید نتایج و … آگاه شوند.
- PGT مرحله اول یا Pre-PGT (Preclinical Work-up): این مرحله، مهمترین تفاوت PGT-M با سایر انواع PGT است. در این مرحله هنوز IVF آغاز نشده و هدف، طراحی یک آزمون اختصاصی برای همان خانواده است تا آزمایشگاه بتواند با اطمینان بالا جنینهای سالم و مبتلا را از یکدیگر تفکیک کند. این فرآیند ممکن است از چند هفته تا چند ماه زمان ببرد. طراحی و آمادهسازی اولیه (Pre-PGT) بخش جداییناپذیر این روش است. این مرحله نقش مهمی در افزایش دقت، کاهش احتمال خطا و اطمینان از صحت نتایج آزمایش دارد.
- استفاده از روش های کمک باروری مثل IVF: پس از تکمیل موفقیتآمیز مرحله Pre-PGT، چرخه درمان IVF آغاز میشود و بعد از اجرای موفقیت آمیز مراحل تحریک تخمدان و جمعآوری تخمک، لقاح آزمایشگاهی و رشد جنین تا مرحله بلاستوسیست، مرحله نمونهبرداری از جنین (Embryo Biopsy) انجام شده و سلول های بیوپسی شده جهت تست به آزمایشگاه ژنتیک منتقل می شوند.
- PGT مرحله دوم: DNA سلولهای نمونهبرداریشده با استفاده از آزمونی که در مرحله Pre-PGT طراحی شده است بررسی میشود. و وضعیت سلامت یا ابتلای جنین ها از نظر بیماری مورد نظر تعیین می شود.
- انتخاب و انتقال جنین: پس از دریافت نتایج، تیم درمان مناسبترین جنین را بر اساس نتایج برای انتقال انتخاب میکند.
آیا پس از انجام PGT-M، انجام آزمایشهای تشخیص پیش از تولد (PND) ضروری است؟
بله، در بسیاری از موارد انجام PND همچنان توصیه میشود. اگرچه PGT-M یکی از دقیقترین روشهای موجود برای شناسایی بیماریهای تکژنی در جنینهای حاصل از IVF است، اما دقت ۱۰۰ درصد ندارد. عواملی مانند موزاییسم جنینی، آلودگی نمونه، افت آلل (Allele Dropout) یا سایر محدودیتهای فنی، هرچند نادر، میتوانند بر نتیجه آزمایش تأثیر بگذارند. به همین دلیل، انجمنهای علمی معتبر توصیه میکنند که زوجین پیش از شروع درمان درباره مزایا و محدودیتهای PGT-M مشاوره دریافت کنند و در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی یا بر اساس نظر پزشک معالج، انجام آزمایشهای تشخیص پیش از تولد (PND) مانند نمونهبرداری از پرزهای جفتی (CVS) یا آمنیوسنتز برای تأیید نتایج PGT-M مدنظر قرار گیرد. بنابراین، PGT-M احتمال انتقال بیماری ژنتیکی را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد، اما جایگزین مطلق آزمایشهای تشخیصی دوران بارداری محسوب نمیشود.
در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید.
