فهرست:
هموفیلی B یا Hemophilia B چیست؟
هموفیلی B، که با نام بیماری کریسمس (Christmas Disease) نیز شناخته میشود، بعد از هموفیلی A دومین نوع شایع هموفیلی است که بهدلیل کمبود یا نقص عملکردی فاکتور انعقادی IX (9) ایجاد میشود.
برای توقف خونریزی، بدن به مجموعهای از پروتئینهای انعقادی نیاز دارد که به صورت زنجیرهای فعال میشوند. به این فرایند، آبشار انعقاد گفته می شود. فاکتور IX یکی از پروتئینهای کلیدی در آبشار انعقاد خون است. ددر فرد مبتلا به هموفیلی B، این فاکتور یا اصلاً تولید نمیشود، یا میزان آن بهشدت کاهش یافته، یا عملکرد طبیعی ندارد. نتیجه این نقص، اختلال در توانایی خون برای لختهشدن طبیعی است.
این بیماری از نظر الگوی وراثت و بسیاری از جنبههای بالینی شباهت زیادی به هموفیلی A دارد، اما از نظر ژن مسئول و برخی ویژگیهای درمانی با آن متفاوت است. هموفیلی B نسبت به هموفیلی A کمتر شایع است (تقریباً یکپنجم تا یکششم شیوع هموفیلی A)، اما از نظر بالینی تقریباً غیرقابلافتراق از آن است و تنها با آزمایشهای اختصاصی فاکتور انعقادی قابل تمایز است.
شدت بیماری معمولاً بر اساس میزان فعالیت فاکتور IX به 3 گروه طبقهبندی میشود:
| شدت بیماری | فعالیت فاکتور IX |
|---|---|
| شدید | کمتر از 1٪ |
| متوسط | 1 تا 5٪ |
| خفیف | بیش از 5 تا کمتر از 40٪ |
هرچه فعالیت فاکتور IX کمتر باشد، احتمال خونریزی خودبهخودی و خونریزیهای مکرر بیشتر است.
علت ژنتیکی هموفیلی B
هموفیلی B بهدلیل جهش در ژن F9 ایجاد میشود. این ژن روی بازوی بلند کروموزوم X (ناحیه Xq27.1) قرار دارد. الگوی وراثت این بیماری از نوع مغلوب وابسته به X (X-linked recessive) است.
جهشهای شایع ژن F9
بر خلاف هموفیلی A که یک جهش شایع غالب (وارونگی اینترون ۲۲) دارد، جهشهای ژن F9 در هموفیلی B بسیار متنوع هستند و شامل جهشهای نقطهای (missense و nonsense)، حذفها و جهشهای ناحیه پیرامون پروموتر میشوند. برخی جهشهای خاص در ناحیه پروموتر ژن F9 باعث فنوتیپ ویژهای به نام هموفیلی B لیدن (Hemophilia B Leyden) میشوند که در آن شدت بیماری در دوران کودکی بالاست اما با افزایش سن و بلوغ (بهدلیل تأثیر هورمونهای آندروژنی بر بیان ژن) بهطور چشمگیری بهبود مییابد.
هموفیلی B چگونه به ارث میرسد؟
هموفیلی B معمولاً با الگوی وابسته به X (X-linked) منتقل میشود.
اگر مادر ناقل باشد چه اتفاقی میافتد؟
یک زن ناقل معمولاً یک کروموزوم X دارای واریانت بیماریزا و یک کروموزوم X سالم دارد. اگر مادر ناقل باشد، در هر بارداری:
- اگر فرزند، پسر باشد،۵۰٪ احتمال دارد، واریانت بیماریزا را دریافت کند و مبتلا شود.
- اگر فرزند، پسر باشد،۵۰٪ احتمال دارد، کروموزوم X سالم را دریافت کند و مبتلا به بیماری نخواهد یود.
- اگر فرزند، دختر باشد،۵۰٪ احتمال دارد، واریانت را دریافت کند و ناقل باشد.
- اگر فرزند، دختر باشد،۵۰٪ احتمال دارد ، کروموزوم X سالم را دریافت کند و کاملا سالم باشد.
این احتمالها برای هر بارداری مستقل هستند.
اگر پدر مبتلا به هموفیلی B باشد چه اتفاقی میافتد؟
مرد مبتلا، 1 کروموزم X دارای واریانت بیماریزا دارد: اگر پدر مبتلا باشد، در هر بارداری:
- اگر فرزند، دختر باشد، کروموزوم X دارای واریانت F9 را دریافت میکند؛ بنابراین تمام دختران او ناقل قطعی یا اجباری بیماری خواهند بود.
- اگر فرزند، پسر باشد، کروموزوم Y پدر را دریافت میکند؛ بنابراین تمام پسر ها سالم خواهند بود.
البته وضعیت ژنتیکی مادر نیز در تعیین خطر برای فرزندان اهمیت دارد.
موارد بدون سابقه خانوادگی
مشابه هموفیلی A، بخشی از موارد هموفیلی B نیز ناشی از جهشهای خودبهخودی (de novo) هستند که بدون هیچ سابقه خانوادگی قبلی رخ میدهند.
آیا زنان هم به هموفیلی B مبتلا میشوند؟
بله، اگرچه شیوع هموفیلی B شدید در زنان بسیار کمتر است. زنان دارای واریانت F9 ممکن است ناقل (Carrier) باشند، اما برخی ناقلان به دلیل عواملی مانند غیرفعالشدن نامتوازن کروموزوم X (Skewed X-inactivation) میتوانند سطح پایین فاکتور IX و علائم خونریزی داشته باشند.
در موارد نادر، زنان ممکن است به هموفیلی B شدید مبتلا شوند؛ بنابراین صرفاً زن بودن نباید باعث رد احتمال اختلال مرتبط با F9 شود.
علائم بالینی هموفیلی B
علائم بالینی هموفیلی B عملاً از نظر نوع و الگو مشابه هموفیلی A است و شدت آنها به میزان فعالیت فاکتور IX بستگی دارد:
- در نوزادان مبتلا، خونریزی غیرمعمول پس از ختنه یا خونریزی داخلجمجمهای حین زایمان میتواند اولین نشانه باشد
- خونریزیهای مفصلی خودبهخودی (هموآرتروز)، بهخصوص در زانو، آرنج و مچ پا
- کبودیهای گسترده و غیرمنتظره
- خونریزی طولانی پس از جراحی، کشیدن دندان یا آسیبهای جزئی
- خونریزی عضلانی
- در موارد شدید، خونریزی داخل جمجمهای که یک اورژانس پزشکی محسوب میشود.
خونریزیهای مکرر مفصلی در طول زمان میتوانند منجر به آسیب مفصلی مزمن و ناتوانکننده (آرتروپاتی هموفیلیک) شوند؛ به همین دلیل، تشخیص و مدیریت زودهنگام از اهمیت بالایی برخوردار است.
تشخیص هموفیلی B
- آزمایشهای غربالگری انعقادی: بررسی PT (طبیعی) و aPTT (طولانیشده) اولین سرنخ تشخیصی است
- سنجش سطح فعالیت فاکتور IX: تعیین دقیق شدت بیماری و افتراق آن از هموفیلی A (که در آن فاکتور VIII کاهش یافته است
- بررسی مولکولی ژن F9: شناسایی جهش اختصاصی، بهویژه برای:
- تأیید تشخیص در موارد مبهم
- شناسایی وضعیت ناقلی در زنان خانواده
- انجام تشخیص پیش از تولد (Prenatal Diagnosis) در بارداریهای بعدی
در خانوادهای که واریانت بیماریزا شناسایی شده است، آزمایش ژنتیکی هدفمند اعضای خانواده میتواند بسیار ارزشمند باشد.
نقش مشاوره و آزمایش ژنتیک
از آنجا که هموفیلی B نیز یک بیماری ارثی وابسته به X است، مشاوره ژنتیک نقش محوری در مدیریت خانوادگی آن دارد:
- شناسایی ناقلین: خواهران، مادران و سایر بستگان زن یک فرد مبتلا میتوانند با آزمایش ژنتیک، وضعیت ناقلی خود را مشخص کنند تا از خطر انتقال بیماری به فرزندان پسر خود آگاه شوند
- مشاوره پیش از بارداری: برای زوجهایی که یکی از آنها ناقل شناختهشده است، امکان بررسی گزینههای پیشگیراده وجود دارد.
- تشخیص پیش از تولد: در بارداریهای زوجهای در معرض خطر، از طریق نمونهبرداری پرزهای جفتی (CVS) یا آمنیوسنتز
- برنامهریزی درمانی خانوادگی: آگاهی از وضعیت ژنتیکی خانواده به تیم درمان کمک میکند تا برای زایمانهای پرخطر (در صورت وجود جنین پسر مبتلای احتمالی) برنامهریزی مناسب انجام دهد
تشخیص پیش از تولد (PND) هموفیلی B
اگر واریانت بیماریزای F9 در خانواده مشخص باشد، میتوان در بارداری برای تشخیص پیش از تولد (Prenatal Diagnosis؛ PND) برنامهریزی کرد. در این روش، نمونه مناسب دوران بارداری برای بررسی وضعیت ژنتیکی جنین مورد استفاده قرار میگیرد.
روش نمونهگیری و زمان انجام آزمایش باید بر اساس شرایط بارداری و با همکاری متخصص ژنتیک و متخصص طب مادر و جنین تعیین شود.
درمان هموفیلی B
درمان بر اساس شدت بیماری، وضعیت بالینی و وجود یا عدم وجود عوارض درمانی تعیین میشود.
جایگزینی فاکتور IX
درمان اصلی هموفیلی B، استفاده از کنسانتره فاکتور IX است. این درمان ممکن است در موارد زیر انجام شود:
- هنگام وقوع خونریزی
- پیش از برخی اقدامات پزشکی یا جراحی
- یا به صورت پیشگیرانه (Prophylaxis)
برخی فرآوردههای با نیمهعمر طولانیتر (Extended Half-Life) نیز برای کاهش دفعات تزریق در دسترس هستند.
ژندرمانی در هموفیلی B
ژندرمانی یکی از رویکردهای نوین در درمان هموفیلی A است که هدف آن ایجاد امکان تولید پایدارتر فاکتور VIII در بدن بیمار است. برخی روشهای ژندرمانی برای گروههای مشخصی از بیماران در حال توسعه هستند، اما انتخاب بیمار، ارزیابی مزایا و محدودیتها و پیگیری طولانیمدت باید توسط تیم تخصصی انجام شود.
تفاوتهای کلیدی هموفیلی B با هموفیلی A
| ویژگی | هموفیلی A | هموفیلی B |
|---|---|---|
| ژن | F8 | F9 |
| فاکتور انعقادی | VIII | IX |
| ژن مسئول | F8 (Xq28) | F9 (Xq27.1) |
| الگوی وراثت | وابسته به X | وابسته به X |
| شیوع نسبی | شایعتر | کمتر شایع |
| جهش شایع | وارونگی اینترون ۲۲ | جهشهای متنوع، بدون یک نوع غالب |
| تظاهر بالینی | مشابه یکدیگر و از نظر علائم قابلافتراق نیستند؛ افتراق فقط با سنجش فاکتور اختصاصی امکانپذیر است | مشابه یکدیگر و از نظر علائم قابلافتراق نیستند؛ افتراق فقط با سنجش فاکتور اختصاصی امکانپذیر است |
| درمان جایگزینی | Factor VIII | Factor IX |
در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید.
