فهرست:
سندرم ویسکوت–آلدریچ (Wiskott–Aldrich Syndrome; WAS) چیست؟
سندرم ویسکوت–آلدریچ (Wiskott–Aldrich Syndrome; WAS) یک بیماری ژنتیکی نادر است که بر عملکرد سیستم ایمنی و پلاکت‌ها تأثیر می‌گذارد و تقریباً همیشه در پسران دیده می‌شود. سه ویژگی شناخته‌شده این بیماری عبارت‌اند از:
- کاهش تعداد پلاکت‌ها و کوچک بودن اندازه پلاکت‌ها (Microthrombocytopenia)
- اگزمای پوستی
- نقص عملکرد سیستم ایمنی و افزایش استعداد ابتلا به عفونت‌ها
با این حال، تظاهرات بیماری فقط به این سه ویژگی محدود نمی‌شود. افراد مبتلا ممکن است دچار بیماری‌های خودایمنی و در مواردی سرطان‌هایی مانند لنفوم نیز شوند. شدت علائم می‌تواند از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت باشد.
سندرم ویسکوت–آلدریچ چگونه ایجاد می‌شود؟
علت بیماری، تغییرات بیماری‌زا یا جهش در ژن WAS است. این ژن روی کروموزوم X قرار دارد و دستور ساخت پروتئینی به نام WASP (Wiskott–Aldrich Syndrome Protein) را فراهم می‌کند. پروتئین WASP در سلول‌های خونی نقش مهمی در تنظیم اسکلت سلولی اکتین و برقراری ارتباط و حرکت سلول‌های سیستم ایمنی دارد. اختلال در عملکرد WASP می‌تواند بر تکامل و عملکرد پلاکت‌ها و سلول‌های ایمنی تأثیر بگذارد. در نتیجه، بیمار همزمان ممکن است دچار اختلال پلاکتی و نقص ایمنی شود.
مهم‌ترین علائم سندرم ویسکوت–آلدریچ چیست؟
علائم بیماری معمولاً در دوران نوزادی یا اوایل کودکی ظاهر می‌شوند. شدت و ترکیب علائم در افراد مختلف متفاوت است.
۱. کاهش پلاکت و افزایش خطر خونریزی: یکی از مهم‌ترین یافته‌های بیماری، ترومبوسیتوپنی است.
نکته مهم این است که پلاکت‌ها در سندرم ویسکوت–آلدریچ علاوه بر کاهش تعداد، معمولاً کوچک‌تر از حد طبیعی هستند. این ویژگی که به آن Microthrombocytopenia گفته می‌شود، می‌تواند سرنخ مهمی برای تشخیص بیماری باشد. کاهش تعداد و اختلال عملکرد پلاکت‌ها می‌تواند باعث بروز علائمی شود مانند:
- کبودی آسان
- پتشی و پورپورا
- خونریزی بینی
- خونریزی لثه
- خونریزی طولانی پس از آسیب‌های کوچک
- خونریزی گوارشی یا وجود خون در مدفوع
- در موارد شدید، خونریزی داخل جمجمه نیز ممکن است رخ دهد و یکی از عوارض جدی بیماری محسوب می‌شود.
۲. اگزما یکی دیگر از تظاهرات کلاسیک سندرم ویسکوت–آلدریچ است و در بخش قابل توجهی از پسران مبتلا دیده می‌شود.
شدت اگزما می‌تواند متفاوت باشد؛ از ضایعات خفیف پوستی تا اگزمای شدید و پایدار. اگزما ممکن است در اثر اختلال عملکرد سیستم ایمنی تشدید شود و عفونت‌های پوستی نیز می‌توانند شرایط را پیچیده‌تر کنند.
۳. عفونت‌های مکرر: نقص عملکرد سیستم ایمنی باعث می‌شود فرد مبتلا بیشتر در معرض عفونت قرار گیرد. عفونت‌ها می‌توانند توسط عوامل مختلف ایجاد شوند، از جمله:
- باکتری‌ها
- ویروس‌ها
- قارچ‌ها
- برخی عوامل فرصت‌طلب
عفونت‌های گوش، عفونت‌های دستگاه تنفسی و عفونت‌های پوستی از تظاهرات شایع هستند. در موارد شدیدتر، عفونت‌هایی مانند CMV، HSV، EBV و آدنوویروس نیز ممکن است رخ دهند.
آیا سندرم ویسکوت–آلدریچ می‌تواند باعث بیماری خودایمنی شود؟
بله. اختلال سیستم ایمنی در این بیماری فقط باعث افزایش استعداد ابتلا به عفونت نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند خطر بروز بیماری‌های خودایمنی را نیز افزایش دهد.
برخی بیماری‌های خودایمنی گزارش‌شده در افراد مبتلا عبارت‌اند از:
- کم‌خونی همولیتیک خودایمنی
- پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی
- واسکولیت
- آرتریت روماتوئید
- برخی بیماری‌های کلیوی
- نوتروپنی با منشأ ایمنی
بروز بیماری‌های خودایمنی یکی از عواملی است که می‌تواند شدت بیماری را افزایش دهد.
آیا سندرم ویسکوت–آلدریچ خطر سرطان را افزایش می‌دهد؟
بله. افراد مبتلا به اختلالات مرتبط با WAS، به‌ویژه در فرم شدید سندرم ویسکوت–آلدریچ، در معرض افزایش خطر برخی بدخیمی‌ها قرار دارند. لنفوم از مهم‌ترین بدخیمی‌های مرتبط با این بیماری است. برخی از لنفوم‌ها ممکن است در محل‌هایی خارج از محل‌های معمول بروز کنند. بنابراین، در کنار کنترل عفونت‌ها و مشکلات خونی، پایش طولانی‌مدت بیمار نیز اهمیت دارد.
سندرم ویسکوت–آلدریچ در چه سنی ظاهر می‌شود؟
این بیماری معمولاً در دوران نوزادی یا اوایل کودکی تظاهر می‌کند. ترومبوسیتوپنی اغلب از بدو تولد وجود دارد، اگرچه ممکن است در برخی نوزادان در ابتدا تعداد پلاکت‌ها نزدیک به محدوده طبیعی باشد و سپس ترومبوسیتوپنی پایدار ایجاد شود. خونریزی، عفونت‌های مکرر و اگزما می‌توانند نخستین علائمی باشند که پزشک را به سمت این تشخیص هدایت می‌کنند.
آیا همه بیماران شدت یکسانی از بیماری دارند؟
خیر. یکی از ویژگی‌های مهم این بیماری، ارتباط نسبتاً قابل‌پیش‌بینی میان نوع جهش ژنتیکی و شدت تصویر بالینی است:
- فرم کلاسیک و شدید سندرم ویسکوت آلدریچ: معمولاً ناشی از جهش‌هایی است که به‌طور کامل مانع تولید پروتئین WASP می‌شوند (فقدان کامل بیان پروتئین)
- ترومبوسیتوپنی وابسته به X (XLT): فرم خفیف‌تر بیماری است که معمولاً ناشی از جهش‌هایی است که اجازه تولید مقداری پروتئین WASP (هرچند ناقص یا کاهش‌یافته) را می‌دهند و عمدتاً با ترومبوسیتوپنی بدون درگیری شدید ایمنی همراه است
- نوتروپنی وابسته به X: فرم نادرتری که با کاهش گلبول‌های سفید نوتروفیل همراه است
سندرم ویسکوت–آلدریچ چگونه به ارث می‌رسد؟
این بیماری با الگوی وابسته به X (X-linked) به ارث می‌رسد. از آنجا که پسران تنها یک کروموزوم X دارند، وجود یک واریانت بیماری‌زا در ژن WAS روی همان کروموزوم X می‌تواند برای ایجاد بیماری کافی باشد. در مقابل، زنان دارای دو کروموزوم X هستند و معمولاً حامل یک واریانت WAS بدون بروز فرم کلاسیک بیماری هستند؛ اگرچه در برخی حاملان ممکن است تظاهرات خفیف، از جمله کاهش تعداد پلاکت‌ها، مشاهده شود.
اگر مادر ناقل باشد، احتمال ابتلای فرزندان چقدر است؟
اگر مادر حامل یک واریانت بیماری‌زای WAS باشد، در هر بارداری به طور کلی:
- ۵۰ درصد احتمال انتقال واریانت به هر فرزند وجود دارد.
- در میان پسران، در صورت دریافت X حاوی واریانت، احتمال ابتلا ۵۰ درصد است.
- در میان دختران، در صورت دریافت X حاوی واریانت، معمولاً فرد ناقل خواهد بود.
بنابراین، در یک خانواده دارای سابقه سندرم ویسکوت–آلدریچ، بررسی وضعیت مادر و سایر زنان در معرض خطر اهمیت دارد.
آیا پدر مبتلا می‌تواند بیماری را به پسر خود منتقل کند؟
خیر. پدر کروموزوم Y خود را به پسر و کروموزوم X خود را به دختر منتقل می‌کند. بنابراین یک مرد مبتلا به بیماری وابسته به X، واریانت WAS را مستقیماً به پسران خود منتقل نمی‌کند؛ اما تمام دختران او واریانت موجود در کروموزوم X پدر را دریافت خواهند کرد.
سندرم ویسکوت–آلدریچ چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص بیماری بر اساس ترکیبی از یافته‌های بالینی، آزمایش‌های خونی و بررسی ژنتیکی انجام می‌شود. وجود ترکیبی از: ترومبوسیتوپنی + پلاکت‌های کوچک + اگزما + عفونت‌های مکرر باید احتمال سندرم ویسکوت–آلدریچ را مطرح کند، به‌ویژه در یک پسر شیرخوار یا کودک خردسال.
بررسی‌های آزمایشگاهی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- CBC و شمارش پلاکت
- بررسی اندازه پلاکت و Mean Platelet Volume
- بررسی عملکرد سیستم ایمنی
- اندازه‌گیری ایمونوگلوبولین‌ها
- بررسی زیرگروه‌های لنفوسیتی
- بررسی عملکرد لنفوسیت‌ها
- بررسی عملکرد پلاکت‌ها
- و در نهایت آزمایش ژنتیکی
آزمایش ژنتیکی سندرم ویسکوت–آلدریچ
آزمایش ژنتیکی برای شناسایی واریانت بیماری‌زا در WAS انجام می‌شود. بسته به شرایط بالینی، ممکن است از روش‌هایی مانند:
- WAS gene sequencing
- پنل ژن‌های مرتبط با نقص ایمنی
- بررسی حذف‌ها و دوپلیکاسیون‌های ژن
- و در موارد خاص، روش‌های تکمیلی
استفاده شود.
در صورت شناسایی یک واریانت بیماری‌زای WAS، بررسی ژنتیکی اعضای خانواده می‌تواند برای شناسایی مادر ناقل و سایر بستگان در معرض خطر انجام شود.
مشاوره ژنتیک سندرم ویسکوت–آلدریچ
با توجه به الگوی توارث وابسته به کروموزوم X، مشاوره ژنتیک برای مادران ناقل شناخته‌شده و سایر زنان خانواده اهمیت زیادی دارد. تشخیص زودهنگام، چه از طریق غربالگری خانوادگی در خانواده‌های دارای سابقه بیماری و چه از طریق برنامه‌های غربالگری نوزادان (که در برخی کشورها برای نقایص ایمنی اولیه انجام می‌شود)، می‌تواند امکان شروع سریع‌تر درمان و بهبود چشمگیر پیش‌آگهی بیماران را فراهم کند.
در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید. یا لینک پایین این صفحه را دنبال کنید.
آیا درباره «سندرم ویسکوت–آلدریچ (Wiskott–Aldrich Syndrome; WAS)» راهنمایی بیشتری می‌خواهید؟
اگر این مطلب درباره وضعیت شما یا خانواده‌تان پرسشی ایجاد کرده است، می‌توانید اطلاعات بیشتری بخوانید، نیاز به مشاوره را ارزیابی کنید یا پیام خود را با تأیید شماره همراه ارسال نمایید.
