فهرست:
تالاسمی بتا (Beta Thalassemia) چیست؟
تالاسمی بتا (Beta Thalassemia) یکی از شایعترین بیماریهای ارثی خون است که در اثر کاهش یا توقف تولید زنجیره بتای هموگلوبین ایجاد میشود.
هموگلوبین پروتئینی در گلبولهای قرمز است که وظیفه اصلی آن انتقال اکسیژن از ریهها به بافتهای بدن است. هموگلوبین طبیعی بزرگسالان عمدتاً از چهار زنجیره تشکیل شده است: دو زنجیره آلفا (α) + دو زنجیره بتا (β) . تولید زنجیره بتا تحت کنترل ژن HBB روی کروموزوم ۱۱ است.
در تالاسمی بتا، به دلیل وجود یک یا چند جهش بیماریزا در ژن HBB، تولید زنجیره بتا کاهش پیدا میکند یا متوقف میشود. در نتیجه، ساخت هموگلوبین طبیعی مختل شده و فرد دچار درجات مختلفی از کمخونی میشود. شدت بیماری میتواند از یک وضعیت خفیف بدون علامت تا کمخونی شدید و وابستگی منظم به تزریق خون متفاوت باشد. شناخت نوع تالاسمی و الگوی وراثت آن برای تشخیص، درمان، مشاوره ژنتیک و برنامهریزی برای بارداری اهمیت زیادی دارد.
تالاسمی بتا در سراسر جهان شیوع دارد، اما در مناطق خاصی بهطور قابلتوجهی شایعتر است؛ از جمله در حوزه مدیترانه، خاورمیانه، بخشهایی از آفریقای شمالی و زیرصحرا، شبهقاره هند و جنوب شرق آسیا. ایران نیز از جمله کشورهایی است که شیوع نسبتاً بالای این بیماری در آن گزارش شده است.
انواع بالینی تالاسمی بتا
تالاسمی بتا از نظر شدت و وضعیت ژنتیکی به چند گروه اصلی تقسیم میشود.
۱. تالاسمی مینور یا حالت ناقلی (Beta-Thalassemia Trait / Minor)
افراد ناقل تنها یک نسخه جهشیافته از ژن HBB دارند (هتروزیگوت). این افراد معمولاً بدون علامت هستند یا در بیشترین حالت، کمخونی خفیفی دارند که اغلب بهطور تصادفی در آزمایش خون روتین کشف میشود. ناقلین نیازی به درمان خاصی ندارند، اما آگاهی از وضعیت ناقلی برای مشاوره ژنتیک پیش از بارداری بسیار مهم است؛ چراکه اگر هر دو والد ناقل باشند، احتمال تولد فرزند مبتلا به تالاسمی ماژور یا اینترمدیا در هر بارداری وجود دارد.
ویژگیهای شایع:
- کاهش MCV و MCH
- هموگلوبین طبیعی یا کمی کاهشیافته
- افزایش نسبی HbA2
۲. تالاسمی بتا اینترمدیا (Beta Thalassemia Intermedia)
این شکل، طیف بسیار ناهمگنی از بیماری را در بر میگیرد که از نظر شدت، بین حالت ناقلی بدون علامت تا تالاسمی ماژور شدید متغیر است. بیماران مبتلا به تالاسمی اینترمدیا معمولاً کمخونی متوسط دارند و برخلاف تالاسمی ماژور، همیشه به تزریق خون منظم وابسته نیستند، هرچند ممکن است در دورههای خاصی (مانند عفونت یا بارداری) به تزریق خون نیاز پیدا کنند. شدت بیماری در این گروه میتواند تحت تأثیر عواملی مانند نوع جهش، وراثت همزمان تالاسمی آلفا، یا افزایش تولید هموگلوبین جنینی قرار گیرد.
۳. تالاسمی بتا ماژور (Beta Thalassemia Major)
شدیدترین شکل بیماری است که در آن فرد دو نسخه جهشیافته از ژن HBB را به ارث میبرد (هموزیگوت یا هتروزیگوت مرکب). این بیماری اولین بار در سال ۱۹۲۵ توسط توماس کولی توصیف شد و به همین دلیل با نام «آنمی کولی» نیز شناخته میشود. کودکان مبتلا معمولاً در ماههای اول تا دوم زندگی، پس از افت هموگلوبین جنینی، دچار کمخونی شدید میشوند و بدون درمان مناسب (تزریق خون منظم)، بیماری میتواند تهدیدکننده حیات باشد.
علائم بالینی
شدت و زمان بروز علائم بسته به نوع تالاسمی بتا متفاوت است. مهمترین علائم عبارتاند از:
- کمخونی شدید، که باعث رنگپریدگی پوست، ضعف، خستگی مفرط و بیحالی میشود
- تأخیر در رشد و افزایش وزن در کودکان
- بزرگی طحال و کبد (اسپلنومگالی و هپاتومگالی) در اثر افزایش فعالیت جبرانی این اندامها برای تولید گلبول قرمز
- تغییرات استخوانی و صورت، ناشی از گسترش بیشازحد مغز استخوان برای جبران کمخونی؛ این تغییرات میتواند شامل برجستگی استخوانهای گونه و پیشانی و نازکشدن استخوانهای جمجمه باشد
- پوکی استخوان در بیماران بزرگسال
- زردی خفیف پوست و چشم به دلیل تخریب زودرس گلبولهای قرمز
- سنگ کیسه صفرا
- زخمهای دردناک پا (در برخی از بیماران تالاسمی اینترمدیا)
- افزایش خطر لختهشدن غیرطبیعی خون
علت ژنتیکی تالاسمی بتا
تالاسمی بتا یک بیماری اتوزومال مغلوب (Autosomal Recessive) است. یعنی برای ایجاد شکل شدید بیماری، معمولاً فرد باید دو آلل بیماریزا در ژن HBB داشته باشد؛ یک آلل از پدر و یک آلل از مادر.
انواع مختلفی از واریانتها در ژن HBB میتوانند موجب تالاسمی شوند، از جمله:
- واریانتهای نقطهای
- واریانتهای مربوط به محلهای Splice
- واریانتهای ایجادکننده Stop Codon
- Insertion/Deletion
- برخی حذفهای بزرگ
شدت بیماری به نوع واریانت و میزان باقیمانده تولید زنجیره بتا بستگی دارد.
تالاسمی بتا چگونه به ارث میرسد؟
تالاسمی بتا با الگوی اتوزومال مغلوب منتقل میشود. اگر هر دو والد بتا تالاسمی مینور/ناقل باشند، در هر بارداری احتمالها بهطور کلی به این صورت است:
- ۲۵٪ احتمال تولد فرزند مبتلا
- ۵۰٪ احتمال تولد فرزند ناقل
- ۲۵٪ احتمال تولد فرزند فاقد آلل بیماریزا
این احتمالها در هر بارداری بهصورت مستقل وجود دارند. به همین دلیل، شناسایی وضعیت ناقلی زوجین پیش از بارداری اهمیت زیادی دارد.
آزمایشات تشخیصی تالاسمی بتا
تشخیص تالاسمی بتا معمولاً بر پایه ترکیبی از آزمایشهای زیر انجام میشود:
- شمارش کامل سلولهای خونی (CBC) برای بررسی میزان هموگلوبین و اندکس های خونی مانند MCV و MCH
- الکتروفورز هموگلوبین یا HPLC برای تعیین نسبت انواع مختلف هموگلوبین در خون
- آزمایش ژنتیک مولکولی برای شناسایی جهش دقیق در ژن HBB؛ این آزمایش بهویژه برای تعیین قطعی وضعیت ناقلی، تشخیص افتراقی از سایر انواع کمخونی، و مشاوره ژنتیک خانواده اهمیت دارد
- غربالگری پیش از ازدواج و بارداری در مناطق با شیوع بالا، برای شناسایی زوجهای ناقل و ارائه مشاوره ژنتیک قبل از بارداری
- در خانوادههایی که هر دوی زوجین ناقل بیماری تشخیص داده شده باشند امکان استفاده از تشخیص پیش از تولد (PND) یا تست پیش از لانه گزینی (PGT) جهت جلوگیری از تولد فرزند مبتلا وجود دارد.
درمان تالاسمی بتا
درمان به شدت بیماری بستگی دارد.
تزریق خون منظم
اصلیترین درمان برای بیماران تالاسمی ماژور، تزریق منظم خون (معمولاً هر ۲ تا ۴ هفته یکبار) برای حفظ سطح هموگلوبین در محدوده مناسب است. این درمان کمخونی را کنترل کرده و رشد طبیعی کودک را ممکن میسازد.
درمان شلاتهکننده آهن
از آنجا که تزریق مکرر خون باعث تجمع آهن در بدن میشود، بیماران نیازمند داروهای شلاتهکننده آهن (مانند دفروکسامین، دفریپرون یا دفراسیروکس) هستند که به دفع آهن اضافی از بدن کمک میکنند و از آسیب اندامهای حیاتی جلوگیری میکنند.
پیوند سلولهای بنیادی خونساز
Hematopoietic Stem Cell Transplantation (HSCT) یا پیوند مغز استخوان یا سلولهای بنیادی خونساز از یک دهنده سازگار (معمولاً خواهر یا برادر) تنها روش درمانی است که میتواند بهصورت قطعی بیماری را درمان کند. این روش بهویژه در کودکان و در صورت وجود دهنده مناسب، بهترین نتیجه را دارد، اما با خطرات و عوارض خاص خود همراه است.
درمانهای نوین
در سالهای اخیر درمانهای مبتنی بر ژندرمانی و اصلاح ژنتیکی برای برخی بیماران مبتلا به تالاسمی وابسته به تزریق خون در حال توسعه هستند. انتخاب این درمانها به شرایط بیمار، سن، وضعیت بالینی و معیارهای اختصاصی هر روش بستگی دارد.
مراقبتهای حمایتی
مدیریت جامع بیماران تالاسمی ماژور معمولاً شامل موارد زیر نیز هست: مکمل اسید فولیک، پایش منظم عملکرد قلب، کبد و غدد درونریز، واکسیناسیون و مراقبت ویژه در صورت برداشتن طحال (اسپلنکتومی) که ممکن است در برخی بیماران ضرورت پیدا کند، و پیگیری تراکم استخوان برای پیشگیری از پوکی استخوان.
نقش غربالگری و مشاوره ژنتیک در تالاسمی بتا
از آنجا که تالاسمی بتا بیماری ژنتیکی است، مؤثرترین راه کاهش موارد جدید تالاسمی ماژور، غربالگری پیش از ازدواج یا بارداری است. مشاوره ژنتیک به زوجها کمک میکند تا با آگاهی کامل از این احتمالات، تصمیمگیری آگاهانهای درباره فرزندآوری داشته باشند.
خدمات ژنتیک و مشاوره تالاسمی در کلینیک ژن
در کلینیک ژن، وضعیت ژنتیکی افراد و زوجهای در معرض خطر تالاسمی با بررسی سوابق خانوادگی و نتایج آزمایشهای خونی و در صورت نیاز آزمایش مولکولی HBB ارزیابی میشود. در خانوادههای دارای واریانت مشخص، امکان برنامهریزی برای PND یا PGT-M و ارزیابی خطر تکرار بیماری در بارداریهای آینده نیز بررسی خواهد شد.
در صورت تمایل به دریافت مشاوره ژنتیک یا نیاز به انجام تست ژنتیک، جهت هماهنگی و تعیین نوبت مراجعه اینجا را کلیک کنید.
